Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
piątek, 14 Grudzień, 2018 - 23:07

Provincia de Znein (Żnin) i jej organizacja

pt., 20/09/2013 - 10:42

Pierwsi ludzie pojawili się w okolicach Żnina kilkanaście tysięcy lat temu – po ustąpieniu lądolodu skandynawskiego i pojawieniu się tundry. Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą sprzed 10 tysięcy lat – z okresu paleolitu. Na obszarze, który później wyodrębnił się pod nazwą Pałuki, istniały w czasach przedpaństwowych grody obronne, spośród których najbardziej znane są w Łeknie i Biskupinie. W czasach X wieku głównym grodem na tym obszarze było Łekno, w którym powstał jeden z najstarszych kościołów w Wielkopolsce (rotunda). Teren zwany prowincją Żnin w źródłach w XIV wieku – u Janka z Czarnkowa, a niedługo później i u Jana Długosza zwany jest jako terra Palucacensis.

Położenie Pałuk na mapie Polski z zaznaczonymi województwami i powiatami

Rys. Prowincja Żnin jako Pałuki, cc wikimedia

Polskie Pompeje

Obszar był znany w czasach rzymskich, zwłaszcza z istniejących w pobliżu fortyfikacji Biskupina, miasta kultury łużyckiej znanego jako "polskie Pompeje". Biskupin powstał na początku epoki żelaza Hallstatt C. To drewniana forteca- grodzisko z około miejscem dla 800-1000 osób w dolinie Warty, powstała około 800-650 i 650-475 p.n.e.

Osada w Biskupinie wiąże się z kręgiem kulturowym kultury łużyckiej, trwającym od środkowej epoki brązu, od ok. XIV w. p.n.e., po wczesną epokę żelaza, czyli do ok. V w. p.n.e. Kultura łużycka to pojęcie archeologiczne, pod którym różni badacze widzieli różne etnosy – Germanów, Słowian lub Illirów. Sprawa przynależności etnicznej Biskupina była wykorzystywana dla celów ideologicznych w sporach dotyczących praw różnych narodów do ziem dzisiejszej Polski. Obecnie powszechnie przyjmuje się za fakt, że przynależności etnicznej kultury łużyckiej, podobnie jak i większości innych pradziejowych kultur archeologicznych, bezdyskusyjnie nie da się ustalić.

Od 738 r. p.n.e.

Na podstawie badań elementów konstrukcyjnych osiedla (drewnianych bali, zob. dendrochronologia) stwierdzono, że powstało ono najprawdopodobniej zimą 738 roku p.n.e. Założono je na podmokłej wyspie na jeziorze Biskupińskim (obecnie półwysep), o kształcie w przybliżeniu owalnym i powierzchni ok. 2 ha (w obrębie wałów mieściło się ok. 1,3 ha powierzchni). Wyspa wznosiła się 0,8 – 1,2 m ponad wody otaczającego jeziora. Gród biskupiński był zasiedlony przez 150 lat [1]. Na terenie osady znajdowało się ok. 106 domostw, o wymiarach przeciętnie ok. 8 × 10 m, usytuowanych rzędowo wzdłuż moszczonych drewnem 11 ulic, o szerokości ok. 2,5 m każda. Ocenia się, że w osadzie mieszkać mogło od 800 do 1000 osób. Osada otoczona była skrzynkowym wałem drewniano-ziemnym o długości 740 m, szerokości 3 m i domniemanej wysokości do 6 m, w którym znajdowała się brama wjazdowa. Gród otoczony był falochronem o szerokości od 2 do 9 m, zbudowanym z ukośnie wbitych pali. Regularny schemat zabudowy grodu biskupińskiego powtarza się również w przypadku innych grodów kultury łużyckiej z wczesnej epoki żelaza (np. Sobiejuchy, Izdebno na Pałukach, Jankowo na Kujawach czy Biehla w Saksonii).

Przyczyny budowy grodów obronnych o regularnej wewnętrznej zabudowie szeregowej przez ludność kultury łużyckiej są przedmiotem niezakończonej konkluzywnymi wnioskami dyskusji naukowców. Z punktu widzenia ekonomicznego zamieszkiwanie ludności rolniczej w zamkniętej przestrzeni grodu otoczonego wodą lub podmokłymi obszarami, nie jest racjonalne. W literaturze przedmiotu pojawiły się zatem co najmniej trzy próby wyjaśnienia tego fenomenu: zagrożenie ze strony ludów koczowniczych – Kimmerów i Scytów; walki wewnątrzplemienne; chęć naśladownictwa miast greckich, z którymi społeczności kultury łużyckiej zapoznać się mogły dzięki dalekosiężnej wymianie handlowej organizowanej przez kolonie greckie.

Drewniana twierdza Szubin, cc wikimedia

Podobnie nieznana jest przyczyna upadku Biskupina i innych grodów tego typu. W tej kwestii przedstawiono również kilka konkurencyjnych hipotez: zniszczenie grodów przez Scytów (rzeczywiście, niektóre grody zostały spalone, w niektórych znaleziono też grociki od strzał scytyjskich); podniesienie się poziomu wód w jeziorach w związku z pogorszeniem klimatu; wyeksploatowanie środowiska naturalnego wokół grodu i konieczność przeniesienia się na inne tereny

Osadnictwo w Biskupinie

Obszar Pałuk został ukształtowany przez lodowiec skandynawski, który wyżłobił w czasie ostatniego zlodowacenia liczne doliny. Od północy naturalną granicę Pałuk stanowi Puszcza Notecka, południową granicą jest rzeka Wełna. Najstarszymi pozostałościami na terenie Biskupina są obozowiska łowców reniferów sprzed 10 tysięcy lat (górny paleolit), a także neolityczny dom pierwszych rolników oraz położone w pobliżu miejsca pochówku. Ciekawym obiektem jest tzw. kraal z wczesnej epoki brązu, otoczony systemem rowów. Pierwotna osada obronna została opuszczona w VI wieku p.n.e. z powodu podniesienia się poziomu wody w jeziorze wskutek zmian klimatycznych i wyeksploatowania środowiska naturalnego (drewno, erozja gleb). W V i IV wieku p.n.e. powstała na jej miejscu osada otwarta. Ludność Biskupina zajmowała się rolnictwem, rybołówstwem , zbieractwem i rzemiosłem (garncarstwo, tkactwo).


Stanowisko w Biskupinie, cc wikimedia

Stanowisko archeologiczne w Biskupinie z epoki brązu. Jedna z wielu "jednostek mieszkalnych", w chacie ognisko. Rekonstrukcja, cc wikimedia

Antyczny Żnin

Liczne znaleziska archeologiczne świadczą o kontaktach Żnina ze światem antycznym. Kontakty takie umożliwiała droga bursztynowa biegnąca od Adriatyku przez Śląsk i Kalisz do Bałtyku. Przebieg tej drogi przedstawia mapa geografa z Aleksandrii, Ptolemeusza (90-168 r. n.e.).

Pierwsza stolica regionu

 

Na zachodnim brzegu J. Łekneńskiego znajduje się niewielki pagórek. Jest to miejsce dawnego klasztoru cystersów. Przeprowadzone tam badania archeologiczne pozwalają stwierdzić że: oprócz pozostałości przedromańskiego kościoła z ok.1120 r. (są to relikty budowli sakralnej na planie koła – rotundy wczesnoromańskiej) i klasztoru cystersów z połowy XIII wieku, znajdują się tam także pozostałości po wczesnośredniowiecznym grodzisku, otoczonym wałem obronnym i fosą.

Fot. Rekonstrukcja pierwszej rotundy, wg http://www.cystersi.wagrowiec.pl/

Od VIII w., aż do XIII w. w Łeknie znajdował się gród książęcy Pałuków. Postawiono tutaj jeden z trzech najwcześniejszych kościołów na ówczesnych zmieniach pod kontrolą państwa Piastów.

Ustalono, że łekneński gród państwowy pełnił bardzo ważną funkcję strategiczną i administracyjną. Wchodził w skład systemu obronnego centrum gnieźnieńskiego i osłaniał gród w Gnieźnie przed najazdami z zewnątrz. (...) Prawdopodobnie z inicjatywy Sobiebora wybudowano w grodzie tym romańską rotundę, która pełniła rolę kaplicy przeznaczonej dla użytku komesa, jego rodziny i elity zamieszkującej warownię. Obok Giecza i Ostrowa Lednickiego rotunda ta jest trzecim takim obiektem w Wielkopolsce, a swego czasu była najdalej wysuniętym na północ obiektem sakralnym, spełniającym bardzo ważną rolę w rozprzestrzenianiu i ugruntowywaniu chrześcijaństwa na tym terytorium. W czasie badań wokół grodu natrafiono również na osadę przygrodową oraz handlową, gdzie odnaleziono m.in. zakopany skarb ze srebrnymi ozdobami i monetami.

tekst i dwa powyższe zdjęcia wg http://www.gloswagrowiecki.pl/artykuly/historia/3196-mamy-takie-marzenie-wielka-zapomniana-historia-grodu-i-klasztoru-cysterskiego-w-eknie.html

Obiekt ten jest położony w tzw. łekneńskim kompleksie osadniczym (gm. Wągrowiec, woj. Wielkopolskie), na zachodnim brzegu Jeziora Łekneńskiego, na półwyspie wcinającym się w kierunku wschodnim w jezioro, na przeciwko dzisiejszej wsi Łekno. Od strony północnej, wschodniej i częściowo południowej był on oblany wodami Jeziora Ŕ  ŔekneŔ› Ŕskie Jezioro Łekneńskiego. Od strony zachodniej, jak wynika z badań geotechnicznych, oddzielała go od lądu niewielka zatoka. Stałe połączenie z lądem istniało jedynie w kierunku południowo-zachodnim (na Tarnowo PaŔ™ Ŕuckie Tarnowo Pałuckie). U nasady półwyspu, między zatoką a Jeziorem Łekneńskim, była prawdopodobnie przekopana fosa (?) (badania na tym obszarze nie były jeszcze prowadzone). W wyniku tego obszar ten stanowił „sztuczną” wyspę (?) – ryc. 3. Do grodu, a później do klasztoru, przylegała osada o powierzchni ok. 3 ha, która w momencie osadzenia się cystersów stała się osadą przyklasztorną (stan. Ł4). Obecnie administracyjnie obszar ten należy do wsi Tarnowo Pałuckie. Według oznaczeń archeologicznych znajduje się on w obrębie stanowiska Łekno nr 3 (stan. Ł3) (patrz: Hensel 1959; Wyrwa, Michalski 1995) – ryc. 1-2.

Na stanowisku Ł3 od wczesnego średniowiecza funkcjonowały kolejno po sobie: osada otwarta, gród plemienny, gród państwowy, na którym później, tj. ok. przełomu X/XI lub w pierwszych latach XI wieku postawiono z romańską rotundę, a następnie ok. poł. XII wieku fundowano klasztor cysterski. Wokół stanowiska Ł3 funkcjonowało też kilka innych punktów osadniczych i obiektów architektonicznych, które omówiliśmy w innym miejscu (Wyrwa 1989; Wyrwa 2000, Wyrwa 2004 i inne).

wg http://www.mediewistyka.amu.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=67:-grody-na-stan-3-w-eknie-i-ich-chronologia-w-wietle-bada-14c-ams&catid=20:ekno-3&Itemid=65

Znaleziska

Między nasypem kolejowym a brzegiem Dużego Jeziora Żnińskiego, po prawej stronie rzeki Gąsawki zachowały się elementy wału będące pozostałością wczesnośredniowiecznego grodu (VI-VIII wiek n.e.). Do rozwoju osadnictwa w Żninie przyczyniło się doskonałe położenie geograficzne i warunki topograficzne o cechach obronnych. W początkach XI w. ukształtował się nowy układ przestrzenny osady. Obejmował trzy elementy: na półwyspie gród (siedziba władzy i zarządu administracyjno-wojskowego) i podgrodzie z ludnością rzemieślniczo-wojskową oraz na Ostrowie targ z gospodą i miejscem kultu.

Usytuowanie świątyni chrześcijańskiej w tym miejscu wiąże się z darowiznami na rzecz Kościoła obejmującymi plac i urządzenia targowe. W państwie Piastów wzrosło znaczenie Żnina jako węzła komunikacyjnego. Władza państwowa usadowiła się w grodzie położonym wśród mokradeł brzegu Dużego Jeziora Żnińskiego. Żnin pełnił w tym czasie przede wszystkim funkcję militarną. Sprawował on kontrolę nad przeprawą przez Gąsawkę, jednocześnie blokował najeźdźcom drogę w głąb państwa. W drewnianej twierdzy- grodzie swoje rezydencje mieli: kasztelan (XI-XIII w.), przedstawiciel władzy państwowej i naczelnik grodu. Świadczy to o istotnej funkcji administracyjnej Żnina. 

W I poł. XII w. Żnin był już własnością Kościoła. Zostało to potwierdzone w Bulli Gnieźnieńskiej wystawionej przez papieża Innocentego II w dniu 7 lipca 1136 r. dla metropolity Jakuba ze Żnina. Jest to najstarszy dokument zawierający wzmiankę o Żninie (provincia de Znein cum foro). Bulla wymienia 29 pałuckich osad wchodzących stanowiących własność Kościoła. Bulla potwierdza również istnienie na ziemi żnińskiej słowiańskiej wspólnoty rodowo-terytorialnej z okresu plemiennego tzw. Opola. Według Jana Długosza wojny prowadzone przez Bolesława Krzywoustego (1102–1138) wymusiły potrzebę wybudowania w Żninie fortyfikacji (m.in. umocnienia podgrodzia od nasady półwyspu).

Opole 

Nazwa Opole pojawia się w gnieźnieńskiej bulli protekcyjnej papieża Innocentego II datowanej na 7 lipca 1136 i wystawionej w Pizie, w której zawarto pierwsze znane zapisy polskich nazw miejscowości i imion[6].Bulla wymienia Opole wchodzące w skład prowincji Żnin w Wielkopolsce[7]. Opole żnińskie wymieniono wraz z wchodzącymi w jego skład osadami: Chocian, Sulisław, Milej, Dobrosz, Wszebąd, Wyszyma (bądź Wyszana), Radociech, Kożuszek, Żuk, Nadziej, Miłosz, Wolisz, Dźwiżen, Krostawiec, Goły, Krost, Kusza, Domaszka, Radosz, Siostroch, Niesuł, Cieplesz, Milej, Miłaczek, także Mogiłek, Sobięta, Niemirzysz.."[8]

Zasięg terytorium

spólnota terytorialna typu opolnego zajmowała obszar o różnej wielkości w zależności od gęstości zaludnienia i warunków fizjograficznych. Obszar pojedynczego opola wynosił przeciętnie 100-200 km²[2] i raczej nie przekraczał 250 km². Zdarzały się jednak znacznie większe jak np. jedno z opól leżące na ziemi sieradzko-łęczyckiej mające rozmiary 500 km²[11] W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi wraz z przyległymi terenami[12] W XIII wieku opole składało się zazwyczaj z kilku wsi, obejmując wspólną organizacją zarówno poddanych księcia, jak i feudałów oraz rycerzy zamieszkałych na własnej ziemi znajdującej się na jego terenie.

Organizacja

Opole obejmowało głównie chłopów (książęcych dziedziców) oraz drobnych rycerzy; poszczególne rodziny gospodarowały oddzielnie, jednak wspólnie korzystały m.in. z pastwisk, lasów i wód. W okresie wczesnofeudalnym opole stanowiło najniższą terytorialną jednostkę administracyjno-podatkową. Mieszkańcy zobowiązani byli wobec władzy do dostarczania daniny na rzecz księcia. We wczesnym państwie polskim administracyjnie opola były podokręgami nadrzędnych nad nimi kasztelanii.

Władzę w opolu sprawowała starszyzna plemienna zwana starcami, która była wybierana z jego mieszkańców. Jej zadaniem było wydawanie wyroków oraz decyzji w zgodzie z prawem zwyczajowym jakie obowiązywało we wspólnocie plemiennej. Decyzje wymagające akceptacji całej społeczności podejmowano na Wiecach, w których starszyzna pełniła rolę doradczą. Starców powoływano jako świadków również w sporach granicznych. W razie popełnienia zbrodni opole musiało ścigać winnego. Przestępcę skazywano lub wykluczano z plemienia skazując go na banicję - wygnanie poza granice opola. Gdy wybuchła wojna, opola łączyły się ze sobą i razem wystawiały oddział do obrony swych terenów. Oddział ten jednak nie mógł być przyłączony do wojsk książęcych czy też innego władcy, gdyż był zobowiązany tylko do obrony własnego "terytorium".

opr. A.Fularz na podst. Wikipedia

  1.  Paweł Jasienica w Polsce Piastów podaje, że gród użytkowany był przez kilkadziesiąt lat, a powstał między rokiem 500 p.n.e. a 400 p.n.e.
  1.  Henryk Łowmiański "Historia Polski", PWN, Warszawa 1964
  2. ↑  "Mały słownik kultury dawnych Słowian", praca zbiorowa, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972
  3.  Praca zbiorowa "Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w.", PIW, Warszawa 1985
  4.  Nazwa pochodzi od określenia starców - starszyzny, która stanowiła zarząd opola.
  5.  Słownik historii Polski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, hasło opole, str. 292
  6.  Opole w Bulli gnieźnieńskiej
  7.  I. Zakrzewski, Franciszek Piekosiński, ”Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski” t. I-V, Poznań-Kraków 1877-1908
  8.  po łacinie "Item Opole cum his: Chotan, Sulizlav, Miley, Dobros, Vssebant, Vissima, Radotech, Cosussec, Suc, Nadey, Miloz, Volis, Dvisen, Crostavez, Goli, Crost, Cussa, Domasca, Rados, Sostroch, Nessul, Teples, Miley, Milachec et Mogilec, Sobanta, Nemiris."
  9. Andrzej M. Wyrwa, Grody na stanowisku Ł3 w Łeknie i ich chronologia, w: Studia i materiały do dziejów Pałuk, tom VI, Warszawa 2006, ISBN 83-7181-425-9; 978-83-7181-425-9.