Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
wtorek, 25 Wrzesień, 2018 - 19:22

Prywatne państwo palatyna Sieciecha i jego organizacja.

sob., 21/09/2013 - 01:28

Opole w Sieciechowie

Istnienie Opol na terenie Małopolski odnotowuje Kodeks Dyplomatyczny Katedry krakowskiej. Przywilej Bolesława Wstydliwego dla benedyktynów w Sieciechowie głosi: "Sint eciam preter opolie et extra ipsius soluciones..."[9].

W okresie neolitu istniały tu kopalnie krzemienia. Nazwę swą bierze od znanego palatyna z czasów księcia Władysława I Hermana– Sieciecha, z rodu Starżów-Toporczyków, który obejmował funkcję w latach 1080-1100[1]. Sieciechów był siedzibą rodu[2].

Pierwszą znaną wzmiankę o Sieciechowie umieścił w XI wieku Gall Anonim, który napisał że nie było znaczniejszego grodu międzySandomierzem i Płockiem. W tutejszym grodzie zlokalizowanym na terenie dzisiejszej wsi Zajezierze więziony był Zbigniew - najstarszy syn księcia Władysława Hermana. W 1191 roku istniała tu kaplica de Szeczechow cum suis redditibus, należaca do uposażenia kościoła św. Marii w Sandomierzu. Prowadziła też tędy droga z Radomia przez Zawichost na Ruś oraz przez Sandomierz do Krakowa. W 1132 roku Bolesława III Krzywoustego odebrał gród rodowi Starżów-Toporczyków i umieścił tu siedzibę kasztelanii.

 

Ufundowany przez palatyna Sieciecha kościół św. Andrzeja w Krakowie

 

Skarb ze Słuszkowa, denary Sieciecha

 

Denar z krzyżem "kawaleryjskim" Sieciecha

 

Denar z rzekomym monogramem Sieciecha

Sieciechowie

Ród Starżów-Toporczyków zaczął pieczętować się Toporem nie wcześniej niż w XIII wieku. Możnowładca określany przez Piekosińskiego jako protoplasta rodu – palatyn Sieciech – używał na bitych przez siebie monetach znaku kreskowego nazywanego przez Piekosińskiego stanicą runiczną. Znak ten przypomina nieco godło Odrowąża lub Ogończyka, z umieszczonym nad nim krzyżykiem kawalerskim. Piekosiński, twórca teorii o runicznym pochodzeniu najstarszych polskich herbów, pisze, że jest to przekształcenie runy wiązanej, złożonej z run tyr i madr w młodszej formie. Jego oczywista odmienność od rysunku Topora wskazuje, że herb ten nie powstał z przekształcenia znaku przedheraldycznego, ale pochodzi z innego źródła[25][26].

 

Bartosz Paprocki podaje taką oto opowieść o legendarnym początku herbu[23]:

 
Quote-alpha.png
Jadąc w łowy, Lech Czwarty zabłądził z przygody,

Trafił potym do młyna nie na pewne gody:

Nie słuchał gospodarza, gdy sieść za stół kazał,

Za co mu się i srogim i przykrym pokazał,

Trąciwszy go za szyję rzekł: słuchaj starszego,

Tego potym nauczysz u siebie drugiego:

Siadł on zacny Monarcha, a iż dał przyczynę,

Począł żartem omawiać one swoje winę,

Młynarz pana nie znając, dość hojnie częstował,

Nazajutrz odprowadził, ktemu udarował.

Prosił też na cześć Leszek młynarza onego,

Myślił jakby mu oddać one srogość jego,

Ale młynarz dowcipny był na to ostrożny,

Wszytko z trzaskiem uczynił, co kazał pan możny,

Widząc baczny monarcha w nim roztropność wielką,

I uczciwą przezpieczność, także godność wszelką,

Uczynił swym rycerzem, hojnie udarował,

I tym herbem z potomki wiecznie pieczętował.

Paprocki przypisuje zatem wszystkim Toporczykom pochodzenie od prostego młynarza. Interpretację tego podania podali Marek Cetwiński i Marek Derwich w książce herby, legendy, dawne mity[24]:

 
Quote-alpha.png
Jeżeli młyn był modelem Kosmosu to młynarz najwyższym bóstwem, udzielającym schronienia i pouczenia zabłąkanemu na łowach Lechowi IV.

Interpretacja ta wpisuje się w przedstawioną przez autorów ideę, zgodnie z którą polskie legendy herbowe mają źródło w słowiańskich mitach. Ten konkretny mit został zaliczony przez autorów do grupy mitów opowiadających o niebiańskim twórcy kultury.

Sieciech - możnowładca małopolski z rodu Starżów-Toporczyków. Żył na przełomie XI/XII w[1]. Palatyn Władysława Hermana, w latach 1080-1100[2].

Kontrowersyjna postać okresu średniowiecza Polski. Sieciech jest drugim (poza Masławem) udokumentowanym możnym spoza kręgów dynastycznych[3], który swoimi działaniami dążył do jawnego przejęcia władzy w Polsce[4][5].

Działalność polityczna Sieciecha

W okresie piastowania funkcji palatyna (1080-1100) prawdopodobnie przyczynił się do wygnania Bolesława Śmiałego, zwiększając swoje wpływy na dworze książęcym Władysława Hermana[6]. Palatyn miał pod sobą dwór i osobę księcia, pod nieobecność władcy sprawował najwyższe funkcje wojskowe i państwowe. W ambicjach osiągnięcia godności książęcej pomagała mu Judyta Maria, żona Hermana. Prawdopodobnie była kochanką Sieciecha[7]. Do najwyższych godności państwowych wynosił także swoich popleczników[7][8].

Faktycznie palatyn rządził Księstwem; bił własną monetę; był pierwszym opiekunem Bolesława Krzywoustego[7]. Władysław popadł w zależność od swojego stronnika, któremu być może zawdzięczał wyniesienie na tron[7]. W działalności Sieciecha niemałą rolę odgrywały takie cechy jak - ambicja, żądza władzy i chęć wzbogacenia się. Dla osiągnięcia swych celów palatyn potrafił użyć gwałtownych środków, mających dać mu możliwość długotrwałej władzy w kraju[4].

W 1090 Sieciech, z pomocą dowodzonego przez siebie rycerstwa opanował i przyłączył Pomorze Gdańskie. Zainspirowana przez niego ekspansja doprowadziła do krótkotrwałego opanowania grodów: Nakło, Czarnków, Wyszogród i Świecie[9]. W ważniejszych grodach umieścił polskie załogi. Pozostałe spalono. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, co doprowadziło do przywrócenia suwerenności ziem wschodniopomorskich[10].

W I poł. lat 90. XI w. nastąpiły represje Sieciecha wobec możnych, tj. sprzedawanie w niewolę, usuwanie z urzędów, wyroki, wygnania[11]. Na skutek działań palatyna nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich do Czech[12]. Śląscy możni (opozycjoniści) porwali i sprowadzili w 1093 do ojczyzny Zbigniewa, pierworodnego syna Władysława Hermana[11]. Pomocy w sprowadzeniu Zbigniewa do Księstwa udzielił Brzetysław II, książę Czech[13]. Młody książę wraz z emigrantami politycznymi przybył doWrocławia, gdzie początkowo był pod silnym wpływem opozycyjnej arystokracji[13]. Schronienia pierworodnemu udzielił kasztelan wrocławski Magnus. Herman uznał to za spisek śląskich możnych. Wyruszył na Wrocław wraz z posiłkami węgierskimi[11]. Podczas nieudanej interwencji Hermana i po nielojalnych działaniach Węgrów, którzy uprowadzili Sieciecha i Bolesława Krzywoustego, książę polski został zmuszony do uznania pierworodnego syna za swego prawowitego następcę[11].

Wydany w 1093 akt legitymizacji przyznawał starszemu synowi prawa pochodzenia i dziedziczenia tronu. Po ucieczce Sieciecha i Bolesława z niewoli, na polecenie palatyna zorganizowano wyprawę na Śląsk i Kujawy celem unieważnienia aktu legitymizacji. Po przegranej bitwie nad Gopłem w 1096 Zbigniew został uwięziony, a następnie – na skutek interwencji biskupów w maju 1097 lub1099 – uwolniony[14][15]. Przywrócono mu także utracone prawa[16].

Po odkryciu rzeczywistych zamiarów Sieciecha i Judyty Marii - Zbigniew nawiązał porozumienie z nastoletnim Bolesławem. Obaj bracia stanowczo zażądali przekazania im rządów. Herman zgodził się na podział swoich domen na dzielnice. Bolesław otrzymałMałopolskę, Śląsk, Ziemię Lubuską z zachodnim skrawkiem Wielkopolski sięgającym po granicę pomorską. Zbigniew natomiast otrzymał Wielkopolskę (włącznie z Gnieznem), Kujawy, ziemię łęczycką, sieradzką oraz Mazowsze (z Płockiem)[17]. Mazowsze wraz z siedzibą w Płocku zostało jednak pod kontrolą Hermana, podobnie jak ważniejsze grody w dzielnicy Bolesława, tj. Wrocław, Kraków iSandomierz[18][19].

Podział państwa i dopuszczenie synów Hermana do współrządów - zaniepokoiło Sieciecha. Palatyn rozpoczął przygotowania do rozprawy z braćmi. Wiedział, że podział kraju na dzielnice może osłabić jego pozycję[20]. Nadal obsadzał stanowiska swoimi ludźmi w dzielnicach juniorów, co przy zarządzaniu centralnej administracji powodowało iluzoryczność podziału Księstwa[21].

Bolesław i Zbigniew na wieść o zbliżającym się konflikcie postanowili zawiązać opozycyjną koalicję. Doszło do tego na wiecu zorganizowanym we Wrocławiu z inicjatywy możnowładcy polskiego Skarbimira. Postanowiono usunąć dotychczasowego opiekuna Bolesława, Wojsława (powinowatego Sieciecha), oraz zorganizować wyprawę przeciw palatynowi[20]. W 1099 pod Żarnowcem nad Pilicą doszło do starcia zbuntowanej opozycji z wojskami Hermana i Sieciecha. Buntownicy wygrali bitwę, a książę Władysław wyraził zgodę na trwałe usunięcie Sieciecha z zajmowanego stanowiska[20].

W kilka miesięcy później siły opozycji przeciwko palatynowi zostały skierowane w stronę Sieciechowa[22], gdzie ukrył się palatyn. Nieoczekiwanie Herman z niewielkimi oddziałami przyszedł z pomocą obleganemu. W tej sytuacji juniorzy postanowili pozbawić Hermana władzy. Do konfliktu doszło w okolicach Płocka. Herman po przegranej bitwie zobowiązał się do wygnania Sieciecha z kraju[23]. Na przełomie 1100/1101 palatyn opuścił Polskę[20], udając się na ziemie niemieckie. Do kraju wrócił po kilku latach, jednak w Księstwie Polskim nie odegrał już żadnej roli. Prawdopodobnie został oślepiony[2].

Monety palatyna

Za sprawą palatyna Sieciecha wybito pierwsze w Polsce monety prywatne. Znane są dwa typy monet palatyna (choć dawniej wyliczano ich więcej, niesłusznie zaliczając w poczet jego działalności menniczej monety obce). Oba noszą w polu awersu znak wojewody i legendę otokową ZETECH (Sieciech), która jest zapewne drugim najstarszym zabytkiem piśmiennictwa polskiego (a pierwszym imieniem oddanym po polsku). Monety te były prawdopodobnie wybijane w Sieciechowie oraz w drugiej mennicy koło Krakowa, w okresie lat 1090–1100[24]. Największy zbiór denarów Sieciecha (122 sztuki ze 150 znanych w ogóle) pochodzący z odkrytego w 1935 skarbu ze Słuszkowa znajduje się w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej w Kaliszu[25].

Geneza imienia

Sieciech (Zetech), jest staropolskim imieniem słowiańskim, dwuczłonowym. Oznacza tego, który czerpie radość z życia. Imieniny przypadają na 20 sierpnia[26]. Imię to przetrwało dzięki polskiemu dziejopisarstwu, wybijanym monetom z tym imieniem (ZETECH), oraz jednej z legend o Sobótce, gdzie ukochanym miał być rzekomy rycerz Sieciech[26].

skan

 

Zasięg terytorium

Wspólnota terytorialna typu opolnego zajmowała obszar o różnej wielkości w zależności od gęstości zaludnienia i warunków fizjograficznych. Obszar pojedynczego opola wynosił przeciętnie 100-200 km2[2] i raczej nie przekraczał 250 km2. Zdarzały się jednak znacznie większe jak np. jedno z opól leżące na ziemi sieradzko-łęczyckiej mające rozmiary 500 km2[11] W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi wraz z przyległymi terenami[12] W XIII wieku opole składało się zazwyczaj z kilku wsi, obejmując wspólną organizacją zarówno poddanych księcia, jak i feudałów oraz rycerzy zamieszkałych na własnej ziemi znajdującej się na jego terenie.

Organizacja

Opole obejmowało głównie chłopów (książęcych dziedziców) oraz drobnych rycerzy; poszczególne rodziny gospodarowały oddzielnie, jednak wspólnie korzystały m.in. z pastwisk, lasów i wód. W okresie wczesnofeudalnym opole stanowiło najniższą terytorialną jednostkę administracyjno-podatkową. Mieszkańcy zobowiązani byli wobec władzy do dostarczania daniny na rzecz księcia. We wczesnym państwie polskim administracyjnie opola były podokręgami nadrzędnych nad nimi kasztelanii.

Władzę w opolu sprawowała starszyzna plemienna zwana starcami, która była wybierana z jego mieszkańców. Jej zadaniem było wydawanie wyroków oraz decyzji w zgodzie z prawem zwyczajowym jakie obowiązywało we wspólnocie plemiennej. Decyzje wymagające akceptacji całej społeczności podejmowano na Wiecach, w których starszyzna pełniła rolę doradczą. Starców powoływano jako świadków również w sporach granicznych. W razie popełnienia zbrodni opole musiało ścigać winnego. Przestępcę skazywano lub wykluczano z plemienia skazując go na banicję - wygnanie poza granice opola.

Gdy wybuchła wojna, opola łączyły się ze sobą i razem wystawiały oddział do obrony swych terenów. Oddział ten jednak nie mógł być przyłączony do wojsk książęcych czy też innego władcy, gdyż był zobowiązany tylko do obrony własnego "terytorium".

Opr. A. Fularz na podst. Wikipedii, ilustracje cc wikimedia

  1.  Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  2.  Zobacz hasło Sieciechów [w]: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. X (pol.). [dostęp 2010-05-24]. s. 490.
    1.  A. Nawrot (pod red.): Encyklopedia Historia. s. 583.
    2. ↑ 2,0 2,1 Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
    3.  Ł. Piernikarczyk: Masław i jego państwo (1037-1047) (pol.). [dostęp 12 stycznia 2010].
    4. ↑ 4,0 4,1 K. Maleczyński: Bolesław III Krzywousty. s. 30.
    5.  R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 128-129.S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 120.
    6.  Sieciechowi przypisuje się również otrucie Mieszka Bolesławowica, pretendenta do tronu.Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
    7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 128.
    8.  M. Spórna, P. Wierzbicki: Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego. s. 445.
    9.  J. Piekarczyk-Gałkowska, P. Czerwiński (pod red.): Słownik Historia. s. 334.
    10.  S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 117-118.
    11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 129.
    12.  M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 182.
    13. ↑ 13,0 13,1 M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 182-183.
    14.  L. Korczak: Władysław I Herman, [w]: Piastowie. Leksykon biograficzny. s. 65.
    15.  Nastąpiło to przy konsekracji katedry gnieźnieńskiej. M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 183. Konsekracja tej katedry jest zwykle datowana na 1 maja 1097. Pojawiły się jednak opinie, że odbyła się ona dwa lata później - 1 maja 1099. J. Powierski. Data konsekracji katedry gnieźnieńskiej (1 maja 1099) na tle sytuacji politycznej Polski, Rusi i krajów sąsiednich. „Roczniki historyczne”, s. 67 i nast., (1994).
    16.  R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131.
    17.  R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131-135.G. Labuda uważał, że do podziału doszło ok. 1097. G. Labuda: Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii. s. 16,69. K. Maleczyński przyjął datę pierwszego podziału na rok 1099. J. Wyrozumski: Historia Polski do roku 1505. s. 101.
    18.  S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 119.
    19.  R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski: Dzieje Polski średniowiecznej. T. I. s. 131-132.
    20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. s. 120.
    21.  M. K. Barański: Dynastia Piastów w Polsce. s. 184.
    22.  P. Jasienica: Polska Piastów. s. 116.
    23.  Z. S. Pietras: Bolesław Krzywousty. s. 58.
    24.  W. Garbaczewski: Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].
    25.  A. Kędzierski, Polskie denary krzyżowe w skarbie ze Słuszkowa, [w:] Wiadomości Numizmatyczne, XLII, 1998, z 1–2, s. 30.
    26. ↑ 26,0 26,1 Sieciech.pl: Sieciech (pol.). [dostęp 10 stycznia 2010].

    Opracowania

  3. Barański M. K., Dynastia Piastów w Polsce, Warszawa 2006, ISBN 83-01-14816-0.
  4. Grodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J., Dzieje Polski średniowiecznej, T. I, Kraków 1995, ISBN 83-7052-230-0.
  5. Jasienica P., Polska Piastów, Warszawa 2007, ISBN 978-83-7469-479-7.
  6. Korczak L., Władysław I Herman, [w]: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, ISBN 83-08-02829-2.
  7. Labuda G., Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii, Kraków 1996, ISBN 83-03-03659-9.
  8. Maleczyński K., Bolesław III Krzywousty, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1975.
  9. Nawrot A. (pod red.), Encyklopedia Historia, Kraków 2007, ISBN 978-83-7327-782-3.
  10. Piekarczyk-Gałkowska J., Czerwiński P. (pod red.), Słownik Historia, Kraków 2004, ISBN 83-7327-423-5.
  11. Pietras Z. S., Bolesław Krzywousty, Cieszyn 1978.
  12. Powierski J., Data konsekracji katedry gnieźnieńskiej (1 maja 1099) na tle sytuacji politycznej Polski, Rusi i krajów sąsiednich, "Roczniki historyczne" (1994).
  13. Szczur S., Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2002, ISBN 83-08-03272-9.
  14. Wyrozumski J., Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1984, ISBN 83-01-03732-6.
  15. Ważniejsze opracowania online

  16. Garbaczewski W., Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (pol), [dostęp 2010-01-10].
  17. Piernikarczyk Ł., Masław i jego państwo (1037-1047) (pol.), [dostęp 2010-01-12].
  18. Piernikarczyk Ł., Palatyn Sieciech (1080-1100) (pol), [dostęp 2010-01-10].
  19.  
  20.  
  21.  
  22.  
  23.  Bartosz Paprocki: Gniazdo cnoty: zkąd herby rycerstwa sławnego Krolestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Zmudzkiego y inszych Państw do tego Krolestwa nalezacych Książąt y Panow poczatek swoy maią. 1578, s. 14-15.
  24.  Marek Derwich, Marek Cetwiński: Herby, legendy, dawne mity. KAW, 1989, s. 220. ISBN 83-03-01809-4.
  25. ↑ 7,0 7,1 Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich. Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, s. 163-165.
  26. ↑ 8,0 8,1 Franciszek Piekosiński: O dynastycznym szlachty polskiej pochodzeniu. Kraków: Akademia Umiejętności, 1888, s. 16.