Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
poniedziałek, 1 Czerwiec, 2020 - 02:02

Epithaphium Wandae- z napisu nagrobnego z kopca królowej Wandy.

pon., 18/11/2013 - 16:00

Jeśli polska kultura, której tradycje literackie sięgają ponad 2 tysięcy lat, dała coś światu, to bez wątpienia jest to imię Wanda.

Ilustracja pochodzi z : http://kopcekrakowskie.blogspot.com  

W literaturze

Imię Wanda pojawiło się najpierw w średniowiecznej literaturze polskiej (los księżniczki Wandy oprócz Kadłubka i Kroniki wielkopolskiej opisywał także Długosz). Z tej literatury rozprzestrzeniło się na świecie.  Zaraz po II wojnie światowej było drugim najpopularniejszym kobiecym imieniem w Polsce, w USA około 1934 roku było 47. najbardziej popularnym imieniem.

Co wiemy o Wandzie?

Brak jest danych historycznych jej panowania, na temat jej ojca jedyna wzmianka jest z czasów średniowiecznych i kładzie jego okres panowania na okolice roku 413 n.e. Legendy polskie zazębiają się z pół-legendarnymi doniesieniami o przejęciu władzy przez Hunów- pojawia się m.in. ten sam opis bratobójstwa, w tym samym okresie czasu. Wiemy że Wanda byłą wykonawczynią woli jej zmarłego ojca i wzniosła gród.

(...)   warto przypomnieć, iż w najwcześniejszej wersji mitu o Wandzie,przekazanej nam przez Wincentego Kadłubka, nie ma żadnej wzmianki o samobójstwie władczyni. Wręcz przeciwnie, to jej przeciwników "Tyran Lemmanorum" - rzuca się na miecz. Wanda zaś żyje długo i szczęśliwie, do końca pozostając w stanie dziewiczym. Co ciekawe, to właśnie ona wznosi gród na Wawelu, stając się założycielką miasta, które na cześć jej zmarłego ojca nazwano Krakowem.

wg  www.mogila.krakow.webpark.pl/  

 

 

 

Opracowania Bartłomieja Paprockiego "Gniazdo Cnoty”, Herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają". Kraków: Druk. Andrzeja Piotrkowskiego, 1578., wg   http://wanclik.tade.free.fr/wanda.htm 

 W źródłach

 Tak wielka zaś miłość do zmarłego władcy ogarnęła senat, możnych i cały lud, że jedynej jego dzieweczce, której imię było Wanda powierzyli rządy po ojcu. Ona tak dalece przewyższała wszystkich zarówno piękną postacią, jak powabem wdzięków, że sądziłbyś, iż natura obdarzając ją, nie hojna, lecz rozrzutna była. Albowiem i najrozważniejsi z roztropnych zdumiewali się nad jej radami, i najokrutniejsi spośród wrogów łagodnieli na jej widok. Stąd, gdy pewien tyran lemański srożył się w zamiarze zniszczenia tego ludu, usiłując zagarnąć tron niby wolny, uległ raczej jakiemuś [jej] niesłychanemu urokowi niż przemocy oręża. Skoro tylko bowiem wojsko jego ujrzało naprzeciw królowę, nagle rażone zostało jakby jakimś promieniem słońca: wszyscy jakoby na jakiś rozkaz bóstwa wyzbywszy się wrogich uczuć odstąpili od walki; twierdzą, że uchylają się od świętokradztwa, nie od walki; nie boją się [mówili] człowieka, lecz czczą w człowieku nadludzki majestat. Król ich, tknięty udręką miłości czy oburzenia, czy obojgiem, rzecze:

„Wanda morzu,
Wanda ziemi,
obłokom niech Wanda rozkazuje,
bogom nieśmiertelnym za swoich
niech da się w ofierze

 ,,a ja za was, o moi dostojnicy, uroczystą bogom podziemnym składam ofiarę, 
abyście tak wy, jak i wasi następcy w nieprzerwanym trwaniu starzeli się pod niewieścimi rządami!"


Rzekł i na miecz dobyty rzuciwszy się ducha wyzionął,
Życie zaś gniewne między cienie uchodzi ze skargą. 

Od niej, mówią, pochodzić ma nazwa rzeki Wandal, ponieważ ona stanowiła środek jej królestwa; stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami. Ponieważ nie chciała nikogo poślubić, a nawet dziewictwo wyżej stawiała od małżeństwa, bez następcy zeszła ze świata. I jeszcze długo po niej chwiało się państwo bez króla.
    (...)
wg Kroniki Polskiej Wincentego Kadłubka (ze strony: http://www.literatura.zapis.net.pl/okresy/sredniowiecze.htm)  

 Wyjaśnienia

 st.pol. Wenda, łac. Vanda, od łac. Vandalus 'Wisła', legendarna pierwsza władczyni Polski i córka Kraka, po raz pierwszy wymieniona w Kronice polskiej Wincentego Kadłubka. Miała odeprzeć najazd władcy Alemanów Rytogara, zabiegającego o jej rękę, a następnie rzucić się do Wisły. Nie dochowała się tradycja ludowa o W. z okresu średniowiecza, wiadomo jednak że taka była; "Postępek prawa czartowskiego" (1570) wymienia W. między demonami, a krakowskie lud. wierzenia znają postać bladej topielicy, "która opromieniona tęczą złotą, gdy z czarnym sztandarem w ręku na szczycie zamkowej ukaże się wieży, nieszczęścia wróży; gdy zaś róższczkę dziwną w śnieżnej trzyma dłoni, szczęście zwiastuje narodowi. Ma to być cień królowej Wandy, co to wolała wskoczyć w nurty Wisły, niźli pójść za Niemca" (K 48 Tarn.-Rzesz. 308; MAAE, 11, 263). W środowiskach wiejskich zaliczano ją do świętych, a jej domniemany grób nad rz. Dłubnią we wsi Mogiła (tzw. Kopiec Wandy) stał się miejscem kultu; wg informacji z 1585, na mogile stał posąg spiżowy z wyrytym napisem (epithaphium Wandae):

A. Lesser, "Wydobycie zwłok Wandy z nurtu Wisły", za Mitencyklopedią

Epithapium VVandae

  "Vanda vero sic dis imolata, et ex aquis a diis |

 

 immensa, versus Mogilam in monte est tumulata, |

 

 cuius epitaphium sic ponitur: |

 

 Hic iacet intumba rosa mundi, non rosa munda, |

 

 Non redolet sed det, quae redolere solebat. |

 

 Gracci regis nata, bene VANDA fit vocitata, |

 

 Ut nam hamus piscem trahit ab equore captum, |

 

 VANDA sic formosa emnes traxit speciosa |

 

 Illius in amorem, et in favoris vigorem.|

 

 Haec per decorem alman vicit furorem, |

 

 Nam eoque spreverat hominium connubia cuncta, |

 

 Celibem haec obtulit dis mersa flumine vitam, |

 

 Quam ad mox aripuit deorum non floridus artus", 

 

wg  http://mitencyklopedia.w.interia.pl/wanda.html

opr. Adam Fularz na podst. Wikipedii

Ludzie Oświecenia o języku i stylu - Tom 2 - Strona 550

books.google.pl/books?id=W0VgAAAAMAAJ
Zofia Florczak, ‎Lucylla Pszczołowska, ‎Maria Renata Mayenowa - 1958

 

Tak bowiem brzmi napis: „Vanda vero sic Dis imolata, et ex aquis a diis emersa, versus Mogilam in monte est tumulata." Ze Strahlenberga, Nord und Oestl. Europa und Asien, s. 356, dowiadujemy się, że to samo znaczenie posiada ten wyraz ... 

opr. A. Fularz na podstawie Wikipedii i mitencyklopedia.w.interia.pl 

 Literatura:

Kumaniecki Casimirus Felix, Podanie o Wandzie w świetle źródeł historycznych [w:] Scripta minora, Ossolineum, Wrocław 1967, s. 533-542. Andrzej Biernacki, Wanda [w:] Słownik folkloru polskiego, pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego, Warszawa 1965; Jacek Banaszkiewicz, Rudiger von Bechelaren, którego nie chciała Wanda. Przyczynek do kontaktu niemieckiej Heldenepik z polskimi dziejami bajecznymi [w:] Przegląd Historyczny, t. LXXV, 1984 z. 2; Władysław Baranowski, Kult świętych nie uznawanych przez władze kościelne w tradycyjnym katolicyzmie ludowym, Euhemer 1971 nr 1; Aleksander Brückner, Dzieje kultury polskiej, t. I: Od czasów przedhistorycznych do r. 1506, Kraków 1930 (wyd. Warszawa 1958); Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985; Aleksander Brückner, Lituanica [w:] Archiv für slavische philologie, Berlin 1882; Zofia Cieśla-Reinfussowa, Żywotność obrzędów ludowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej, "Lud", t. 61, 1977; Andrzej Donimirski, Kobiety z mitów i legend. Szkice biograficzne, Katowice 1988; Encyklopedia Krakowa, PWN, Warszawa-Kraków 2000; Bronisław Heyduk, Legendy i opowieści o Krakowie, Kraków 1972; J. Karłowicz, Piękna Meluzyna i królewna Wanda [w:] Ateneum, 1876, t. 2; Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1962; Halina Kowalewska, Studia Jana Karłowicza nad polskimi podaniami ludowymi, Literatura Ludowa 1975 nr 2; K. Kumaniecki, Podanie o Wandzie w świetle źródeł starożytnych, "Pamiętnik Literacki" 22/23, 1925-1926 (= tegoż, Scripta minora, Kraków 1967); Julian Maślanka, Literatura a dzieje bajeczne, Warszawa 1984; Julian Maślanka, Słowiańskie mity historyczne w literaturze polskiego Oświecenia, Wrocław 1968; E. Miodońska, Uwagi o związkach twórczości Stanisława Wyspiańskiego z krakowską tradycją historyczną, etnograficzną i literacką, "Ruch Literacki", 1969, nr 4, 189-200; W. Morrene - Morzkowska, Wanda w poezji naszej, "Tygodnik Ilustrowany" 1899, nr 43 - 45; Hanna Mortkowiczówna, Podanie o Wandzie. Dzieje wątku literackiego, Warszawa 1927; Marian Orłoń, Jan Tyszkiewicz, Legendy i podania polskie, Warszawa 1996; Bartosz Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858; S. Pigoń, Wanda - Astrea... [w:] Wśród twórców. Studia i szkice z dziejów literatury i oświaty, Kraków 1947; Mieczysław Porębski, Malowane dzieje, Warszawa 1962; L. Pośpiechowa, Małopolskie podanie o Wandzie w "Starej legendzie" Włodzimierza Tetmajera, "Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatury", T. XII. Prace z literatury ludowej i śląskiej, Opole 1974; Karol Potkański, Lechici, Polanie, Polska, Warszawa 1965; D. Ratajczak, Wanda w świątyni dziejów [o dramatach Tekli Łubieńskiej i in.], "Studia Polonistyczne", t. 8, Poznań 1981; Z. M. Rinas, "Wanda" C. K. Norwida, "Historycznoliterackie prace ćwiczeniowe", z. 4, Lublin 1981; K. Romer, Podanie o Kraku i Wandzie [w:] Biblioteka Warszawska, 1872 t.3; S. Rospond, Folklorystyka nazewnicza, "Kwartalnik Opolski", 20 /1, 132-4; T. Sinko, Dlaczego Wanda się utopiła?, "Czas" 1923, nf 139; Leszek Paweł Słupecki, The Krakus' and Wanda's Burial Mounds of Cracow, "Studia Mitologica Slavica", II, 1999; Leszek Paweł Słupecki, Vanda mari, Vanda terrae, Aeri vanda imperet. The cracowian tripartie earth-heaven-sea formula and her old-icelandic, old-irish and old-hight-german counterparts, Światowit, R. XL, Warszawa 1995; Jerzy Strzelczyk, Od Prasłowian do Polaków. Dzieje narodu i państwa polskiego, Kraków 1987; W. Szturc, Mit fundacyjny narodu w misterium o Wandzie C. K. Norwida, "Prace Polonistyczne, seria XLV", 1989 (1990); Kazimierz Szulc, Mythyczna historya polska i mythologia słowiańska, Poznań 1880; Ludwika Ślęk, Postać Wandy w średniowiecznej prozie historycznej, "Literatura Ludowa" 1972 nr 1; Julia Tazbirowa, Czy legenda mówi prawdę [w:] Mówią wieki, 1959 nr 4 (16); K. Tymieniecki, Polska legenda średniowieczna, Przeszłość, 1935, nr 4; "Wanda", Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 1998; Stanisław Urbańczyk, Aleksander Gieysztor, Wanda [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. VI, cz. 1