Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
wtorek, 12 Listopad, 2019 - 03:11

Rzymianie w Polsce. Obóz legionów rzymskich w Leucaristo koło Leszna

wt., 03/12/2013 - 23:12

Wg stanu obecnych nauk historycznych trudno jest zaprzeczyć, że Rzymianie jednak dokonali podboju ziem obecnej Polski. Zidentyfikowano jednoznacznie co najmniej dwie inskrypcje jednoznacznie dowodzące że taki podbój miał miejsce. Miała tu powstać- nie wiadomo jak krótko- lub długotrwała- prowincja Markomania i prowincja Sarmacja, i było to zamiarem zmarłego wkrótce po podboju cesarza rzymskiego. Szereg literatury na ten temat pozwala jednoznacznie określić skalę podboju oraz jego zakres na podstawie zachowanych materiałów źródłowych z czasów antycznych czy też- odkrytych na przestrzeni lat inskrypcji. Historycy i badacze logicznie łączą te dowody, by dojśc do dość jednoznacznych konkluzji. 

Od lat badana jest antyczna kartografia, w tym- dość dokładne antyczne mapy Klaudiusza Ptolemeusza, sporządzone wraz z podaniem współrzędnych geograficznych. Analiza deformacji i adaptacja regionalnej historycznej informacji przestrzennej, Uniwersytet Techniczny w Berlinie, Instytut Geodezji i Geoinformacji Naukowej, Berlin 2007 to publikacja która wykorzystuje matematyczny model Marksa i Neitzela aby korygować błędy zawarte w Geographike Hyphegesis (wyd. Uniwersytet Techniczny w Berlinie plik PDF, 467 KB). Stan obecnej wiedzy uniemożliwia przesadnie dokładne podanie szczegółów tych operacji wojennych z uwagi na skąpość opisów literackich, niemniej- ilość danych pozwala wyciągnąć jednoznaczne konkluzje: Rzymianie dokonali podboju co najmniej znacznych części Śląska i WIelkopolski, praktycznie całego regionu Polski południowozachodniej. Legiony rzymskie miały stacjonować w Lesznie w sile 855 żołnierzy- jak dokładnie podaje pierwsza z inskrypcji.

Jednoznacznym dowodem istnienia wymienionego w źródłach obozu rzymskiej armii w Lesznie jest seria dwóch inskrypcji. Około roku 179 naszej ery w Laurgaricio, które leżało na terenie aglomeracji dzisiejszego Leszna obozuje legion rzymski po stoczonej bitwie z plemionami germańskimi w trakcie wojen markomańskich.

Pierwsza z inskrypcji

Najbardziej znanym dowodem rzymskiej okupacji ziem obecnej Polski jest napis na skale zamku w Trenczynie, pochodzący z 179 roku n.e., ery wojen markomańskich. Była to seria wojen która pozwalała Cesarstwu Rzymskiemu zaatakować germańskich Kwadów i Markomanów oraz utworzyć tutaj, stale lub tylko tymczasowo, dwie rzymskie prowincje. Jest oczywiste, że inskrypcja dowodzi istnienia miejsca określonego jako Laugaritio i jest najbardziej na północ zachowanym dowodem skali wpływu Imperium Rzymskiego w Europie Środkowej w II połowie II wieku naszej ery. Dowodem tego jest zachowana inskrypcja łacińska skatalogowana jako CIL III 13439, wyryta na skale, i istniejąca do chwili obecnej:

VICTORIAE AVGVSTORV(m) EXERCITVS, QUI LAVGARICIONE SEDIT MIL (ites) L (egionis) I IDCCCLV...IANS LEG (atus) LEG (ionis) (Marcus Valerius Maxim)ian(u)s I I AD (iutricis), CVR (avit) F (aciendum)

(Na pamiątkę zwycięstwa legiony cesarskie stacjonujące w Laurgaricio w sile 855 żołnierzy. Napis polecił wykonać legat Marcus Valerius Maximianus)

VICTORIAE AVGVSTORVm EXERCITVS, QUI LAVGARICIONE SEDIT MILites Legionis I IDCCCLV...IANS LEGatus LEGionis Marcus Valerius Maximianus I I AD iutricis, CVRavit Faciendum

Tą inskrypcję pozostawiła armia rzymska dość blisko obecnej polskiej granicy, w Trencinie. (cc) wikimedia 

Miejsce znalezienia inskrypcji

Trenczyn jest starożytną osadą i był od epoki kamienia zamieszkany niemal nieprzerwanie. Są znane z osady z późnej epoki brązu, a także kultury łużyckiej i kultury Púchov (puchowskiej) . Miejsce wykonania inskrypcji zawierającą nazwę identyfikowaną z nazwą legionów stacjonujących w Lesznie, zostało wykonane w osadzie na jednym z odgałęzień  Bursztynowego Szlaku. W drugim i I w. p.n.e. było już tutaj grodzisko z Celtami jaki jego mieszkańcami ale do początku naszej ery Celtowie zostali wypędzeni lub zasymilowani przez plemiona germańskie, a zwłaszcza przez państwowości Kwadów i Markomanów. [1] Od czasów wojen z Markomanami, a dokładniej od wojny pomiędzy Imperium Rzymskim i Kwadami w (późniejszej) Słowacji, istnieje tutaj słynny rzymski napis z roku 179 n.e. i jest najbardziej na północ wysuniętym pisemnym dowodem obecności legionów rzymskich w Europie Środkowej, na wschód od dzisiejszych Niemiec. Napis ten donosił o miejscowości Laugaricio, gdzie mieli stacjonować legioniści, dzięki zachowanej literaturze identyfikowanej z Lesznem.

Druga z inskrypcji

Identyfikacja Listnienia Leucaristo jest potwierdzona nie tylko inskrypcją z zimy 179/180 r., jaką pozostawił na skale w Trenczynie oddział rzymski, ale też życiorysem dowódcy tego oddziału, M. Valesiusa Maximianusa, wyrytym na nagrobku w Diana Veteranorum w dzisiejszej Algierii. Dzięki inskrypcji w Trenczynie wiemy że została ona pozostawiona przez oddział zimujący na terytorium obecnej Polski. Identyfikację tę potwierdzać miała podawana przez aleksandryjskiego geografa szerokość geograficzna, podobna do faktycznej szerokości geograficznej dzisiejszego Leszna.

Nagrobek generała M. Valesius Maximianus znajduje się w miejscowości Diana Veteranorum. 

Marcus Valerius Maximianus 

Przypuszczalny i najprawdopodobniejszy gubernator prowincji Marcomania lub Sarmatia, jeśli takie krótkotrwale powstały, to Marcus Valerianus Maximianus, późniejszy gubernator prowincji Numidia i ówczesny dowódca w Laugaricio. Karierę polityczną i militarną prowadził za panowania Marka Aureliusza. Urodził się w nieznanym roku w rzymskiej kolonii Poetovio (obecnie Ptuj w Słowenii), gdzie jego ojciec, który również został nazwany Marcus Valerius Maximianus, pracował jako cenzor i kapłan. M. Valerianus Maximanus junior został nagrodzony za swoje usługi w wojnie z Partami. Była to wojna prowadzona przez Lucio Verorusa i Marka Aureliusza, a M. Valerianus Maximianus miał obowiązek zapewnić armii w Panonii odpowiedniego zaopatrzenia i wyposażenia za pomocą statków marynarki wojennej wzdłuż Dunaju.

Został powołany na dowódcę floty pretoriańskiej w Rawennie, a także w Afryce i na dowódcę mauretańskich jednostek kawalerii wykorzystywanych do zadań zwiadowczych w Panonii, będąc szefem rodzaju agencji wywiadowczej. Podczas czynnej służby w kawalerii zabił germańskiego wodza imieniem jako "Valao, naczelny Naristi" z własnej ręki i został publicznie pochwalony przez cesarza, który przyznał mu "konia, ozdoby i broń". Maximianus został mianowany prefektem, a potem został mianowany dowódcą kawalerii włóczników i był na czele kawalerii w czasie wyprawy do Syrii, gdzie dokonał stłumienia rebelii Avid Cassia w 175 r. Następnie objął stanowisko prokuratora z Mezji Inferior a także był odpowiedzialny za wydalenie bandytów na bezpieczny dystans od granic Macedonii i Tracji.

Wydaje się, że cieszył się zaufaniem cesarza Marka Aureliusza z powodu udanej kadencji jako prokurator pobliskich prowincji Mezja Superior i Dacia, został następnie wybrany do Senatu. Jako legat dowodził pierwszą Legio I Adiutrix i Legio II Adiutrix, Macedonica legion, Legio XIII Gemina i Legio III Augusta. Rozkazał żołnierzom, żeby spędziłi co najmniej zimę (179/180) w kolonii Laugaritiu (dziś Leszno ) i cesarz Kommodus nagrodził za usługi w wojnie sarmackiej. Następnie był gubernatorem prowincji Numidia. Był chwilowym konsulem około 186 n.e. Rok śmierci nie jest znany.

Źródła do wiedzy o tej postaci

Żaden starożytny historyk nie wspomniał go w swojej pracy, choć był wyraźnie ważną postacią wojskową. Jego życie jest znany tylko z napisu na jego pomniku, wzniesionym w Diane Veteranorum ( Zana ) w Numidii. 

M(arco) Valerio Maximiano M(arci) Valeri Maximiani quinq(uennalis) s[ac(erdotalis)] / f(ilio) pont(ifici) col(oniae) Poetovionens(ium) equo p(ublico) praef(ecto) coh(ortis) I Thrac(um) trib(uno) coh(ortis) I (H)am(iorum) / civium R(omanorum) praep(osito) orae gentium Ponti Polemoniani don(is) don(ato) bel/lo Phart(ico)(!) allecto ab Imp(eratore) M(arco) Antonino Aug(usto) et misso in procinctu / Germanic(ae) exped(itionis) ad deducend(a) per Danuvium quae in annonam Panno(niae) / utriusq(ue) exercit(uum) denavigarent praepos(ito) vexillation(um) clas(sium) praetor(iarum) / Misenatis item Ravennatis item clas(sis) Brittanic(ae) item equit(um) Afror(um) et Mauror(um) / elector(um) ad curam explorationis Pannoniae praef(ecto) al(ae) I Aravacor(um) in procinc/tu Germanico ab Imp(eratore) Antonino Aug(usto) coram laudato et equo et phaleris / et armis donato quod manu sua ducem Naristarum Valaonem / interemisset et in eade(m) ala quartae militiae honor(em) adepto praef(ecto) al(ae) / contar(iorum) don(is) don(ato) bello Ger(manico) Sar(matico) praep(osito) equitib(us) gent(ium) Marcomannor(um) Narist(arum) / Quador(um) ad vindictam Orientalis motus pergentium honor(e) centenariae dig/nitatis aucto salario adeptus procurationem Moesiae inferioris / eodem in tempore praeposito vexillationibus et at(!) detrahen/dam Briseorum latronum manum in confinio Macedon(iae) et Thrac(iae) / ab imp(eratore) misso proc(uratori) Moesiae super(ioris) proc(uratori) prov(inciae) Daciae Porolis/sensis a sacratissimis impp(eratoribus) in amplissimum ordinem inter prae/torios allecto et mox leg(ato) leg(ionis) I adiut(ricis) item leg(ato) leg(ionis) II adiu(tricis) praep(osito) vexil(lationum) / Leugaricione hiemantium item leg(ato) leg(ionis) / V Mac(edonicae) item leg(ato) leg(ionis) I Italic(ae) item leg(ato) leg(ionis) / XIII gem(inae) item leg(ato) Aug(usti) pr(o) pr(aetore) [[[leg(ionis) III Aug(ustae)]]] don(is) don(ato) a nobilissimo / [[[principe M(arco) Aurelio Commodo Aug(usto)]]] expeditione secunda Ger(manica) / splendidissimus ordo Dian[ensium veteran(orum)] aere conlato

tłumaczenie na język słowacki:

Marcovi Valeriovi Maximianovi, synovi Marca Valeria Maximiana, „meského censora a bývalého veľkňaza“, pontifikovi mesta Poetovia, členovi jazdeckého stavu, prefektovi I. tráckej kohorty, tribúnovi I. kohorty Hamiov – rímskych občanov, predstavenému pobrežných kmeňov Polemovho Pontu, vyznamenanému za vojny partskej, vyvolenému cisárom Marcom Antoninom Augustom a poslanému na bojisko výpravy proti Germánom, aby zabezpečil dopravu zásob po Dunaji pre vojská obidvoch Panónií, veliteľovi osobitných prétorských loďstiev z Misena i z Ravenny, ďalej loďstva z Británnie a jazdy Afrov a Maurov, vybraných k výzvednej službe v Panónií, prefektovi I. aly Aravakov, na germánskom bojisku cisárom Antoninom Augustom verejne pochvalenému a obdarenému koňom, medailami a zbraňami za to, že vlastnou rukou zabil vodcu Naristov Valaona, a dosiahnucému v tej istej hodnosti štvrtého stupňa, prefektovi aly kopijníkov, vyznamenanému za vojny germansko-sarmatskej, veliteľovi jazdy z kmeňov Markomanov, Naristov a Kvádov tiahnucich rýchle potrestať vzburu v Oriente v hodnostnej triede 100 tisíc sesterciov, so zvýšeným platom dosiahnuceho správy Dolnej Mézie (Moesie), súčasne veliteľovi osobitných oddielov poslanému cisárom na hranice Macedónie a Trácie na zahnanie bánd lupičských Brisov, miestodržiteľovi Hornej Mézie, miestodržiteľovi provincie Dácie Porolissenskej, pribranému od najsvätejších cisárov do najvznešenejšieho stavu medzi bývalých prestorov a čoskoro nato veliteľovi I. Pomocnej légie, veliacemu osobitným oddielom prezimujúcim v Laugaricione, ďalej veliteľovi légie I. Italskej, ďalej veliteľovi légie XIII. Zdvojenej, ďalej veliteľovi III. Augusty, vyznamenanému od najvznešenejšieho panovníka Marca Aurélia Commoda Augusta za druhej výpravy germánskej venuje zo zozbieraných peňazí najjasnejšia rada Diany Veteranorum.

wg http://forum.valka.cz/viewtopic.php/t/49013 


Wydaje się, że cieszył się zaufaniem Marka Aureliusza, bo był wtedy kolejno prokuratorem prowincji Mezja Superior i Dacia Porolissensis, po czym został uszlachetniony mianowaniem do Senatu z pretoriańskiej rangi. Dowodził jako legat pierwszym Legio I Adiutrix , następnie Legio II Adiutrix , Legio V Macedonica , Legio XIII Gemina i Legio III Augusta - niemal bezprecedensową serię legionowych pozycji dowódczych. Był odpowiedzialny za siedzibę wojsk podczas wojny sarmackiej w Laugaritiu (nowoczesne Leszno w Wielkopolsce), a potem został odznaczony za zasługi w wojnie sarmackiej przez cesarza Kommodusa. Źródło to Diana Veteranorum inscription (AE 1956, 124). Dokładna translacja na angielski jest opisana w publikacji autorstwa Brian Campbell, The Roman Army, A Sourcebook (London: Routledge, 1994, ISBN 0-415-07173-9), str. 64–65.

Obecny stan wiedzy


Pokaż Magna Germania na większej mapie

Argumenty te są obecnie sprawdzanie - szczególne znaczenie ma zidentyfikowanie Ptolemeuszowego Λευκάριστος (Leukaristos) [2], położonego na podobnej do Kalisii szerokości geograficznej, z nazwą wymienioną i zapisaną jako Laugaritio/Leugaritio na skale zamkowej w miejscowości Trenczyn na Słowacji. Identyfikacja istnienia obozu rzymskiego w Leucaristo jest potwierdzona inskrypcją z lat 179/180 r., jaką pozostawił na skale w Trenczynie oddział rzymski, oraz życiorysem dowódcy tego oddziału, M. Valesiusa Maximianusa, wyrytym na nagrobku w Diana Veteranorum w dzisiejszej Algierii. Jednakże nie wiadomo, czy inskrypcja w Trenczynie nie została pozostawiona przez oddział zimujący gdzieś w innej lokalizacji na terytorium obecnej Polski, w nieco większej odległości od Leszna. Znaleziono także w czasach badań archeologów pruskich, pod koniec XIX wielu lub na początku XX wieku, obóz z czasów rzymskich, identyfikowany z kupieckim lub handlowym, w okolicach Leszna. Obecnie trwają prace nad odnalezieniem dokumentacji prowadzonych tam wykopalisk. W związku z brakiem poszanowania dla tego typu zabytków w Polsce, obóż ów nie był chroniony jako zabytek i mógł zostać do chwili obecnej całkowicie zniszczony- nie pojawia się też we współczesnej dokumentacji tych terenów, jedynie w tej z czasów pruskich. 

Identyfikacja Trenczyna jako tylko miejsca napisu sporządzonego przez oddział stacjonujący w Leucaristo położonym w innej okolicy niż Trenczyn, wyjaśniałaby sytuację niezgodnego ze współrzędnymi utożsamianie Trenczyna z Leucaristo, lub świadczyłoby o tym, że dane o szerokościach geograficznych miejscowości na północ od Dunaju mogą być u Ptolemeusza obarczone znacznym błędem, co jednak nie wydaje się możliwe zważywszy na skalę możliwego błędu. Podobnie można interpretować umieszczenie przez starożytnego geografa na północ od Leucaristo miejscowości o typowo dackiej nazwie Σετίδαυα (Setidava), która, zgodnie ze stanem wiedzy na temat zasięgu Daków, jednak wydaje się możliwa w środkowej Polsce.

Tło powstania nowych prowincji

W 177 roku rozpoczęła się Expedicio Germanica secundo prowadzona przez Marka Aureliusza i współcesarza Kommodusa. Zima 179/180 roku była najważniejszym momentem wyprawy – na polecenie Marka Aureliusza wszystkie przełęcze karpackie, głównie w Dolinie Wagu, zostały obsadzone (ok. 40 tys. Rzymian wzięło udział w tej akcji); mając na celu uniemożliwienie Kwadom przesiedlenia się na tereny Semnonów (nad środkową Łabę). Marek Aureliusz chciał tu założyć dwie nowe prowincje – Markomanię i Sarmację. Istnieje w literaturze dyskusja, czy rzeczywiście one powstały, nawet jako krótkotrwałe administracje zdobycznych ziem. Istnieją tu nieliczne budowle rzymskie, które nie są pozostałościami założeń militarnych:

  • Stupava – na miejscu osady germańskiej z I w. założono w pocz. III w. kompleks murów i budowli z kamienia importowanego o charakterze cywilnym. Założenie funkcjonowało do II poł. III w., datowane mobiliami i tebulami (dachówkami).
  • Ziferpatz (pd.-zach. Słowacja, także obszar na pn. od Dunaju) – kompleks cywilny z cegły pochodzącej częściowo z warsztatów legionowych – jeden z najpiękniejszych przykładów budowli późnoantycznej z IV w. (powstaje w I ćw. IV w. – użytkowany do końca III ćw. IV w.)

Obecność Rzymian na pn. od Dunaju w okresie wojen markomańskich potwierdzają głównie krótkotrwałe obozy marszowe i murowane staje rzymskie powstające w różnych okresach i spełniające różne funkcje (handlowe?, siedziby namiestników?) przez co rodzą się pytania odnośnie ich charakteru. Już za czasów królowej Fritigil (*4.4.397 n.e.) doszło do porozumienia i Markomanowie przyjęli zwierzchność Rzymian.

Oppidium Leucaristus

Według tych map w okolicach Leszna istniało oppidum Leucaristus. Koło Bierunia w południowej Polsce także ongiś próbowano zlokalizować antyczną osadę Leucaristus. Przypuszczalna lokalizacja tej miejscowości została dokonana przez przekształcenie dawnych współrzędnych i znajduje się w Lesznie (Lissa) w Polsce. Geografia regionu etnograficznego Germania Magna jest szeroko opisana w dziele Geographike Hyphegesis Klaudiusza Ptolemeusza z ok. 150 r.n.e. i topografia jest opisana przez współrzędne geograficzne najważniejszych miast. Za pośrednictwem geodezyjnej analizy deformacji, przeprowadzonej przez Instytut Geodezji Uniwersytetu Technicznego w Berlinie w ramach projektu Fundacji Niemieckiej Wspólnoty Badawczej pod kierownictwem Dietera Lelgemanna w latach 2007-2010, wiele historycznych nazw miejscowości mogło zostać przypisanymi do konkretnych lokalizacji i być zidentyfikowanymi w udokumentowanych lokalizacjach. Dokładność lokalizacji wynosi ok. 10 km, ze względu na deformacje siatki współrzędnych nałożono na dawną sieć koordynatów system korekcji tych zaburzeń, ale dokładniejsza analiza zaburzeń w antycznej siatce współrzędnych nie jest obecnie naukowo możliwa.

W regionie etnograficznym Germania Magna znane są niektóre rzymskie obozy wojskowe, które były używane przez żołnierzy na okres nawet do kilku lat.  

Nazwa Miejsce Początek Koniec Odkrycie Kategoria Komentarze
Holsterhausen Dorsten     1952 Obóz maszerujących rzeka Lippe  , co najmniej dziesięć składowania, częściowo nałożony
Posiadacze Haltern am See 7 pne lub później 9 AD 1816 Kohorta rzeka Lippe; sześć kompleksów
Olfen Olfen 11 pne 7 pne 2011 Zasilanie wojsk rzeka Lippe 
Beckinghausen Lünen     1906  fort nabrzeżny rzeka Lippe 
Oberaden Bergkamen     1905 Legionowe magazyn rzeka Lippe 
Anreppen Delbrück     1968   rzeka Lippe 
Kneblinghausen Ruethen     1901   blisko Möhne
Hedemünden Hann. Przepływ 11-9 pne 8 lub 7 pne lub później 1998   Werra , co najmniej cztery kompleksy
Aliso nieznany   9 AD -   Położenie nie jest znane 15/16 ne było ponownie miejsce oznaczone Aliso w tym samym lub innym miejscu
Dorlar Lahnau do 10 rne Bliski 1 Wne 1985 Obóz maszerujących Hesja
Marktbreit  Marktbreit  : 5/6 AD przed 9 AD 1985 Podwójne magazyny Legionowe Główny i dwa obok siebie 

Co wiemy na temat antycznej geografii okolic?

Z kim walczyła armia rzymska? Wiemy, że znajdowały się tutaj zagłębia produkcji broni i obróbki żelaza- opisują to antyczne źródła, znaleziono też zagłębia protoprzemysłowe- np. koło Milanówka, gdzie istnieje nawet stosowne muzeum antycznego hutnictwa. Ówczesne ziemie polskie zamieszkiwały takie plemiona jak Costroboci Transmontani, Transmontanoi. Szczególnie Transmontanoi wydają się możliwi do łatwego zlokalizowania, dzięki pracy antycznych kartografów.

Gudmund Schütte uważa że najbardziej na północ wysuniętym miastem mającym stanowić siedzibę plemion dackich jest Setidava, zaznaczona na pochodzącej z ok. 150 roku n.e. mapie Klaudiusza Ptolemeusza [25], dzięki rozlicznym badaniom kartografów i specjalistów od geodezji, utożsamiana z Koninem.

“w granicach miasta Konina zlokalizowano ogromną osadę z czasów rzymskich. To efekt kilku lat pracy M. Andrałojcia i archeologów z nim związanych. Osada zajmuje obszar 15 ha i wielkością przypomina odkrytą całkiem niedawno ogromną osadę z czasów rzymskich w Kruszy Zamkowej pod Inowrocławiem. ” [24]

Za powiązaniem Setidavy z państwowością dacką z okresu rzymskiego przemawia końcówka -dava w nazwie tej miejscowości, co wg rozlicznych badaczy tamtego okresu [26] pozwala ją jednoznaczne identyfikować z kulturą dacką. Setidava jest uznawana za miasto plemienia Costoboci (znanego w literaturze także jako Koistobokoi transmontanoi), tworzącego państewko plemienne na ziemiach obecnej Polski około 170 roku n.e.

Dava (davae mnoga) jest geto-dacką nazwą dla miasta, grodu lub twierdzy. Generalnie nazwa wskazuje plemienne centrum lub ważną osadę, zazwyczaj umocnioną. Niektóre osiedla i twierdze wykorzystywały tzw. Murus Dacicus -rodzaj tradycyjnej techniki budowy fortyfikacji.

Wiele nazw miast Daków było złożonych – w składzie początkowego członku leksykalnego używano często nazwy plemienia przymocowanej do -Dava,-daua,-Deva -Deba,-lub-dova -Daba.

Większość z tych miast jest potwierdzonych przez Ptolemeusza, dlatego datuje się je od 1 wieku naszej ery. Wyjaśnia się także etymologię poprzez ówczesną historię. Burebista lub Buruisla rządził zjednoczonymi królestwami dackimi do do 44 r. p.n.e., tworząc pierwsze zjednoczone imperium dackie. Opanował m.in. tereny obecnej Słowacji i Karpat. Nie wiemy, czy opanował także tereny na północ od Karpat. Badacze map Ptolemeusza sądzą że owa “Setidava” (lub Getidava w wariancie pisowni) jest echem ekspansji państwa Burebisty na ziemiach obecnej Polski.[26] Uważają że ekspansja Daków i języka dackiego na ziemiach obecnej Polski trwała do 170- 180 r.n.e. kiedy to nie tylko Rzymianie, ale też plemiona Wandalów (Hasdingów) opanowały te tereny. Opinia badaczy wydaje się potwierdzać zmiany które mogły zajść w strukturze ludnościowej w wyniku ekspancji Imperium Rzymskiego. Shutte [1952, str. 270.] łączy kulturę Kostrobotów- Lipicy z miastami mającymi specyficzną dacką końcówkę – dava, np. wspomniana Setidava, na podstawie dość dokładnych badań utożsamiana z odkrytą osadą z czasów rzymskich w Koninie.

Konkluzje

Kultura czasów rzymskich jest w Polsce relatywnie mało zbadana. O ile jeszcze przed II wojną światową badacze potrafili na ziemiach polskich zlokalizować pozostałości np. obwarowanych obozów z czasów rzymskich o charakterze handlowym (jak w przypadku okolic Starego Bojanowa), to tego typu konkluzje przestały być wysuwane po II wojnie światowej, podczas gdy w Czechach znaleziono liczne pozostałości tego typu fortyfikacji. Obecności Rzymian na terenach obecnej Polski dopatrywali się nie tylko rodzimi, polscy kronikarze średniowieczni.  Ślady bytności Rzymian kończą się jednak na polskiej granicy, zaś o znaleziskach po Rzymianach po polskiej stronie granicy jakoś nie słychać. Być może przyczyna leży w kiepskim stanie miejscowej archeologii? Popatrzmy co odkryto u naszych sąsiadów:

Śladów takich nie znano praktycznie do lat 60. – program badań obozów rzymskich nad środkowym Dunajem i przyczółków na pn. od DunajuLata 90. – archeologia lotnicza – lokalizacja dużej ilości rzymskich obozów marszowych w dorzeczu Morawy (nad Tają i Dyją), związana najprawdopodobniej z okresem wojen markomańskich

koncentracja obozów marszowych na Morawach (nad Dyją i Morawą):okolice miejscowości Přibice (w samych Přibicach znajdują się 2 obozy)

Ivaň – wał o charakterze odcinkowym

Obozy marszowe obecne są również w dorzeczu Hronu i Wagu – najdalej na pn. wysunięty znajduje się w okolicach Ołomuńca (60 km od polskich granic)

Pd. Morawy i pd.-zach. Słowacja – pewna ilość niewątpliwie rzymskich budowli z cegły (kryte dachówką) – nie miały one militarnego charakteru, rodzaj stacji rzymskich, np. Mušov nad Dyją:pozostałości rzymskiego założenia (stacji) z I w. n.e., z czasów Oktawiana Augusta (m.in. prostokątny obiekt z absydą – podobny do tych z obozowisk znad rzeki Lippe) pozbawione jest umocnień

prawdopodobnie są to pozostałości faktorii handlowej lub siedziby germańskich władców zbudowanej na wzór rzymski

niewątpliwie jest to rzymska inwestycja – na cegłach widnieją stemple legionowe

Mušov – oprócz stacji z czasów Oktawiana Augusta, znajduje się tu obóz marszowy i stacja rzymska funkcjonująca od Trajana do Marka Aureliusza – funkcjonuje ona do początku wojen markomańskich (jej kres nastąpił przed lub na początku wojen):Kompleks budowli murowanych z cegły pochodzącej z warsztatów wojskowych (stemple na cegłach) (….)

http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojny_markoma%C5%84skie

opr. A. Fularz na podst. Wikipedii

  1.  História mesta Trenčín, trencin.sk, sprawdzano 27. czerwca 2011
  2. Kleineberg, Andreas / Marx, Christian/ Knobloch, Eberhard / Lelgemann, Dieter
    Germania und die Insel Thule
    Die Entschlüsselung von Ptolemaios’ ›Atlas der Oikumene‹
    Wissenschaftliche Buchgesellschaft; Auflage: 1 (1. August 2010) 
  3. Pârvan, Vasile (1926). Getica (in Romanian). Bucure?ti, Romania: Cvltvra Natională.
  4. Josef, Dobiáš (1964). Dějiny československého území před vystoupením Slovanů. Nakl. Československé akademie věd.
  5. Schutte, Gudmund (1952) [1952]. “A Ptolemaic Riddle Solved p. 236″. Classica et mediaevalia, Volume 13 13 (1 ed.). Gyldendal.
  6. Schütte, Gudmund (1917). Ptolemy’s maps of northern Europe: a reconstruction of the prototypes. Copenhagen: H. Hagerup.
  7. Šimek, Emanuel (1953). Velká Germanie Klaudia Ptolemaia. Nákladem filosofické fakulty university Karlovy.
  8. Ptolemy, Claudius (ca. 140 AD). Geographia [Geography] (in Ancient Greek).
  9. https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF&msa=0&msid=113227378687572833113.000490b1bb0ecad317036
  10. Encyklopédia Archeológie, Encyklopédie vydavateľstva Obzor, 1986 Bratislava, Bohuslav Novotný a kolektív.
  11. Pamiatky a Múzeá 3 / 2000, Laugaricio – Trenčín a okolie v rímskej dobe, Vydal Slovenské národné múzeum a Pamiatkovy ústav v Bratislave, Tamara Nešporová a Ján Rajtár.

  12. Slovom a mečom Slovensko v Rímskej dobe, vydavateľstvo Matice Slovenskej, Skalica 1995, Bohuslav Novotný. 

  13. Germanien in der Weltkarte des Klaudios Ptolemaios . In: Abenteuer Archäologie . Nr. 1, Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2004 , S. 9.
  14. Alfred Stückelberger, Gerd Graßhoff (Hrsg.): Ptolemaios, Handbuch der Geographie (griechisch-deutsch) . Schwabe Verlag, Basel 2006 , ISBN 3-7965-2148-7 (Werk in 2 Halbbänden. 1020 Seiten mit 24 Abbildungen und 29 Karten, mit CD-ROM).
  15. Andreas Kleineberg, Christian Marx, Eberhard Knobloch , Dieter Lelgemann : Germania und die Insel Thule. Die Entschlüsselung von Ptolemaios´ "Atlas der Oikumene" . Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2010 , ISBN 978-3-534-23757-9 .
  16. Andreas Kleineberg, Christian Marx, Dieter Lelgemann: Europa in der Geographie des Ptolemaios. Die Entschlüsselung des "Atlas der Oikumene": Zwischen Orkney, Gibraltar und den Dinariden . Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2012 , ISBN 978-3-534-24835-3 .
  17. Christian Marx, Andreas Kleineberg: Die Geographie des Ptolemaios. Geographike Hyphegesis Buch 3: Europa zwischen Newa, Don und Mittelmeer . epubli, Berlin 2012 , ISBN 978-3-8442-2809-0 .
  18. Klaus Geus: Ptolemaios über die Schulter geschaut – zu seiner Arbeitsweise in der Geographike Hyphegesis . In: Michael Rathmann (Hrsg.): Wahrnehmung und Erfassung geographischer Räume in der Antike . Philipp von Zabern, Mainz 2007 , ISBN 978-3-8053-3749-6 , S. 159–166.
  19. Karl Friedrich August Nobbe (Herausgeber): Claudii Ptolemaei Geographia. 3 Bände, Leipzig 1843, 1845, Nachdruck Olms, Hildesheim 1966 (greckie wyd.)
  20. John Lennart Berggren , Alexander Jones : Ptolemy's Geography: An Annotated Translation of the Theoretical Chapters. Princeton University Press, 2000
  21. Edward Luther Stevenson (Übersetzer) Claudius Ptolemy: The Geography , New York Public Library 1932, Nachdruck Dover 1991 (złej jakości angielskie wyd.)
  22. J. Dobiaś, Laugaricio — Leugaricio — Leucaristos. Tre nomi ti BIBLIOGRAPHIA ONOMASTICA 1962 Bibliographia Onomástica 1962
  23. J. Dobiaś, Laugaricio-Leugaricio-Leucaristos. Tre nomi antichi per una stessa località. Atti del VII Congresso Internazionale di scienze onomastiche I. 1. Firenze 1962, 405 nn
  24. http://www.konin-starowka.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=245:jest-setidava&catid=41:konin-setidava-portal-koninskiej-starowki&Itemid=71
  25. Schütte, Gudmund (1917). Ptolemy’s maps of northern Europe: a reconstruction of the prototypes. Copenhagen: H. Hagerup., pp. 101-109.
  26. Pârvan, Vasile (1926). Getica (w rumuńskim). București, Romania: Cvltvra Națională., str. 333-334 oraz Gudmund Shütte z r. 1952, str. 270.