Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
piątek, 14 Grudzień, 2018 - 05:08

Starożytne pismo Słowian i Niemców

czw., 26/09/2013 - 09:15

Runy to pismo starożytnych Niemców, Słowian i Turków. Używane w I - II wieku, do XII wieku w regionie obecnej Danii, Szwecji i Norwegii. W wieku X - XIII używane w Islandii i Grenlandii, oraz w szwedzkiej prowincji Dalarna, aż do XIX wieku.

 

  

 Rys.Przypuszczalnie runiczny napis z wykopaliska Stara Ładoga, cc wikimedia

 

 

Po przyjęciu chrześcijaństwa w krajach Europy Północnej, runy w literaturze były wypierane ismem łacińskim. Określenie "runa" jest związane z dawnymi niemieckimi korzeniami słowa ("sekret"). Tylko około 5000 znanych inskrypcji runicznych przetrwało, najwięcej znaleziono w Szwecji. Ponadto, w średniowiecznej Europie istniały runiczne kalendarze [2] [3] [4] . 

Według wierzeń nordyckich runy podarował ludziom bóg Heimdall[1].

Najstarsze znane zapisy runiczne pochodzą z ok. 200 r n.e. Są one krótkie i trudne do przetłumaczenia. Do ok. 650 r. stosowano tzw. starszy fuþark nazwany tak od pierwszych sześciu run: F – U – Þ – A – R – K → (zobacz rycinę obok), liczący 24 znaki. Później alfabet runiczny zaczął się różnicować: w Norwegii i Szkocji używano fuþarku z 16 lub 19 runami, natomiast w Anglii rozwinął się alfabet zwany fuþorc w różnych odmianach, z 24, 28 lub nawet 31 runami. Zmiana nazwy wiąże się ze zmianą czwartej litery runicznej. Runami zapisywano głównie języki germańskie, choć odnaleziono kilka zapisów w łacinie. Przestano ich używać około roku 1000, jedynie w Skandynawii przetrwały jeszcze kilka wieków. Ale i tam wyparł je alfabet łaciński.

Najprawdopodobniej alfabet ten został zapożyczony od ludów północnej Italii (alfabet alpejski). Niektórzy badacze zwracają uwagę na jego powiązania z alfabetem fenickim, hebrajskim. Sugerowano również związek z pismem greckim, zauważając, że runy starszego fuþarku częściowo odpowiadają graficznie jak i fonetycznie odpowiednim literom tego alfabetu:

  • Fehu = Wau
  • Uruz = Ypsilon
  • Þurisaz = Delta
  • Ansuz = Alfa
  • Raido = Ro
  • Kaunan = Gama
  • Gebo = Khi
  • Wunjo = Wau
  • Haglaz = Heta
  • Naudiz = Ni
  • Isaz = Iota
  • Jeran = Jot
  • Ïhwaz = Jot
  • Pertho = Pi
  • Algiz = Sanpi
  • Sowilo = Sigma
  • Tiwaz = Tau
  • Berkanan = Beta
  • Ehwaz = Epsilon
  • Mannaz = Mi
  • Laguz = Lambda
  • Iŋwaz = Qoppa
  • Dagaz = Delta
  • Othalan = Omega

 Jednak w porównaniu z okrągłym kształtem liter alfabetu greckiego kształt run starszego fuþarku jest kanciasty (głównie proste linie, mało łuków). Także kolejność liter greckich i run starszego fuþarku jest inna.

Runy były używane do zapisu krótkich inskrypcji w drewnie, metalu czy na kamieniach (tzw. kamienie runiczne). Kształt liter tego alfabetu ułatwiał zapis na takich powierzchniach.

Do run, oprócz ich znaczenia fonetycznego, było także przypisane dodatkowe, słowne znaczenie. Na przykład runa þ (th) oznaczała w fuþarku, tyle co þurisaz (olbrzym). 

Runy na ziemiach obecnej Polski

"Marcomannic runs" (od VIII do IX wieku)

Rys.Markomańskie runy, cc wikimedia

W traktacie o nazwie De Inventione Litterarum , zachowanym w rękopisach datowanych na VIII i IX wiek, głównie z południowej części Imperium Karolingów ( Alemannia , Bawaria), przypisanych autorowi Hrabanus Maura, jest opisany runiczny alfabet składający się z dziwnej mieszaniny  Starszego Futharku (Elder Futhark) z anglo-saxońskim futhorc. Tekst rękopisu przypisuje runy do Marcomanni, quos ino Nordmannos vocamus, a więc uznaje to za pismo tzw. Nodrmanów, Wikingów. Tradycyjnie, alfabet nazywany jest "Markomańskimi Runami", ale to nie ma żadnego związku z Marcomanami, a raczej jest próbą uczonych z epoki Karolingów  do reprezentowania wszystkich liter  z alfabetów runicznych i przedstawiania ich łacińskich odpowiedników.

Wilhelm Grimm omówił te runy w 1821 roku. [5] 

 

Opr. A. F. na podst. Wikipedia oraz

  1. Edda starsza: Pieśń o Rigu 1 
  2. Дирингер, Дэвид. Алфавит. — М.: Издательство иностранной литературы, 1963. — С. 579—599.
  3. Истрин, В. А. Развитие письма. — М.: Наука, 1965.
  4. Кондратов Алексей. Письмена мёртвые и живые. — СПб.: Азбука-Классика/Авалон, 2007. — С. 186—187. — 256 с. 
  5. Grimm, William (1821), "18", Ueber deutsche Runen [ Wszystkie niemieckie runy ] (w języku niemieckim), s. 149-59  .