Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
poniedziałek, 21 Maj, 2018 - 22:51

Wanda

ndz., 01/09/2013 - 20:22

Wanda. Drzeworyt z Kroniki Macieja Miechowity,, cc wikimedia


Źródło: http://www.wilanow-palac.pl 
Śmierć królowej Wandy - grafika ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie.
 

Wanda (Wąda[1]) to możliwe że postać historyczna, ale nie sposób ją znaleźć w źródłach z tamtej epoki. Jest to bohaterka polskiej legendy. Według najbardziej znanej wersji Wanda, córka Kraka i polska księżniczka, nie zgodziła się na małżeństwo z księciem niemieckim (o nim znajdziemy już więcej w źródłach). Urażony książę najechał ze swoimi wojskami ziemie polskie. Armia pod dowództwem Wandy zdołała odeprzeć atak. Wanda jednak zdecydowała się na samobójstwo, rzucając się w nurt Wisły, aby nie prowokować kolejnych napaści (według innej wersji była to ofiara za odniesione zwycięstwo).

Plik:Wanda.jpg

Obraz M. Piotrowskiego Śmierć Wandy. Ilustracja z książki Dzieje Polski z 1909 roku zatytułowana: Wanda, córka Krakusa, rzuca się w nurty Wisły.

Historia

Postać po raz pierwszy wymieniona przez Wincentego Kadłubka[2]. Według Kadłubka Wanda rządziła Polską po odsunięciu od władzy syna Kraka, splamionego zbrodnią bratobójstwa[3]. Najechana przez niejakiego "tyrana lemańskiego" (czyli niemieckiego) staje na czele wojsk i zmusza wroga do odwrotu. Wódz lemański wygłasza pochwalną pieśń na cześć Wandy i... popełnia samobójstwo[4]. Zaś królewna rządzi długo i szczęśliwie, zostając do śmierci dziewicą. Kadłubek dodaje: Od niej ma pochodzić nazwa rzeki Wandalus, ponieważ ona stanowiła ośrodek jej królestwa; stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami. Nie ma tu najmniejszej wzmianki o utopieniu się w Wiśle[5]. Pojawia się ona dopiero w późniejszej Kronice wielkopolskiej[6]. Powszechnie znaną wersję zawdzięczamy natomiast Janowi Długoszowi, który nadał najeźdźcy niemieckiemu imię Rytygier[7]. W kronikach polskich i zagranicznych (Długosz i Georgius Aelurius[8]) wspomina się niekiedy o jej dwóch siostrach. Jedną z nich miała być założycielka Pragi, Libusza, a drugą, Waleska, uchodząca za założycielkę Kłodzka[9].

Za grobowiec Wandy uchodzi kopiec znajdujący się w Mogile, dziś na terenie Nowej Huty, dzielnicy Krakowa.

Wanda u Prokosza

Autorstwo tej kroniki jest przypisywane Prokoszowi, ale wg dociekań Lelewela obecną wersję sporządził XVII- wieczny przepisywacz o bardzo nędznej reputacji. Dodano rozmaite uwagi i komentarze w treści żródła.

 Nie jest o jednak powód by ów wywód autora ocenzurować. 

Kronika Prokosza to najbardziej egzotyczna z polskich kronik. Możliwe że można uznać jej XVII-wieczny rodowód, którego dowodził Lelewel. Jest prawdopodobne i niewykluczone, że może ona zawierać wcześniejsze dokumenty.

Jenerał Morawski" miał zakupić ów rękopism" "do obwijania korzeni przeznaczony" w kramie żydowskim w Lublinie. Owa osoba zdeponowała ów rękopis w bibliotece byłego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ten oto dokument wynalazł niejaki P. Kownacki, wówczas- bibliotekarz książnicy wilanowskiej. Kownacki wydał w Warszawie u Gliksberga 1825 r. niniejszą publikację, połamawszy go na wypiski z Prokosza i Kagnimira. Możliwe że owe opowieści były rodzajem ludowo przechowywanej wiedzy, poza oficjalnym systemem tworzenia takich dokumentów w ramach ówczesnego lenna Stolicy Apostolskiej. Dziś jest mało wątpliwe, byśmy dowiedzieli się historycznej prawdy. Jak twierdzi polski historyk Lelewel, miał on  wynaleźć w Wilnie podobny rękopis, miało to być jakieś "dzieło dopełniające", jak określiły to ówczesne źródła. Krytycznie nastawiony Lelewel owego dokumentu nie opublikował. 

Jak notowano w ówczesnych czasach- część świata naukowego była oburzona. "Ów Kownacki miał "z twarzą stoicką" podawać takie kroniki, bez oznaki najmniejszego podziwiania lub radości , jeżeli do tego sam wiarę przykłada

Wojnan- najdawniejszy kronikarz
700 Nakorsza Warmisza kronika
996 Prokosza Chronicon Slavo-sarmaticum (benedyktyn)
1070 Kagnimira Chronicon Polonorum in quo quatuor Regum gesta conscripta sunt. Liber secundus de antiquis in Polonia familiis.
1100 Goranus, Slavo-Lechitarum gesta"

(cytat por. Michała Wiszniewskiego Historya literatury polskiéj
 Autorzy Michał Wiszniewski str. 181)

Kronika polska: w wieku X napisana. Z dodatkami z kroniki Kagnimira, pisarza ... Autorzy Procossius (Cracoviensis)

opr. A. Fularz na podstawie Wikipedii i kroniki (bajecznej wg Lelewela) autorstwa Prokosza i przepisywacza z XVII wieku.

Przypisy

1.↑ Kronika Wielkopolska wyprowadza imię Wandy od wędki: "Wąda nomine, que latine hamus nominatur"; przy czym należy pamiętać, że Wąda, czy też Wøda należy odczytywać z "a nosowym"=ã (jak we francuskich provenance, avant, Auchan), które w średniowieczu powstało ze zlania się co do barwy prasłowiańskich samogłosek nosowych ǫ (dzisiejszego ą) i ę; zob. Boguphali Chronicon Poloniae, ed. A. Maciejowski, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872, s. 473.

2.↑ K. Kumaniecki, Podanie o Wandzie w świetle źródeł starożytnych, Pamiętnik Literacki 22 - 23 (1925 - 1926); wykazanie źródła wymysłu w różnych dziełach starożytnych; K. Römer, Podanie o Kraku i Wandzie, Biblioteka Warszawska 1876; pogląd o pochodzeniu z mitów słowiańskich oraz o etymologii imienia "woda" - "Wanda".

3.↑ Po czasowym bezkrólewiu panowanie miał jej powierzyć ogół społeczeństwa (Senat, możni, chłopi), ponieważ była ostatnią z rodu Kraka; Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika Polska, tłum. B. Kürbis, Wrocław 2003, s. 16.

4.↑ Potem pada zdanie zaczerpnięte z Owidiusza (Metamorfozy) - "Życie zaś gniewne między cienie uchodzi ze skargą" (M. Wincenty..., op. cit., s. 17, uw. 44.) - co wyraźnie naprowadza o antycznym pochodzeniu opowieści (K. Kumaniecki, op. cit.); Na podstawie uczestnictwa niemieckiego i pieśni pochwalnej (prawdopodobnie pogańskiego zaklęcia) i związanego z nią samobójstwa G. Labuda (Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988) wyraził pogląd o pochodzeniu skandynawskim podania.

5.↑ dlatego kronikarz nie miał powodu by "topić Wandę"; M. Wincenty, op. cit., s. 17; zob. lit. do problemu w uw. 45 na tej samej stronie.

6.↑ Tam jako "odpowiedź" na ofiarę Niemców; kronika w ten sposób tłumaczy powstałą już u Kadłubka nazwę Wisły "Wandal"; zob. Boguphali Chronicon Poloniae..., s. 474. 7.↑ J. Banaszkiewicz, Rüdgier von Bechelaren, którego nie chciała Wanda. Przyczynek do kontaktu niemieckiej Heldenepik z polskimi dziejami bajecznymi, Przegląd Historyczny, 75 (1984). 8.↑ Glaciographia, Lipsk 1625. 9.↑ Połączenie z podaniem Kosmasa Kroniki Czechów (tłum. M. Wojciechowska, Wrocław 2006), gdzie występuje Krok z trzema córkami: Kazią, Tetką i Luboszą (s. 90 - 91). 10.↑ Grzegorz Rosiński, Barbara Seidler, "Legendy Polskie", Egmont, ISBN 978-83-237-2902-0