Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
niedziela, 20 Maj, 2018 - 21:55

Zagadkowe statki-pałace cesarza Kaliguli. Jego biogram wg Swetoniusza.

wt., 10/09/2013 - 20:39

Przegląd prób odzyskiwania wraków tych statków na przestrzeni wieków i ostatecznego wydobycia które nastąpiło w latach 30-tych XX wieku. Rekonstrukcja statków z ogromnym pływającym pałacem cesarza Kaliguli.

 

 

Księga IV

Gajus Kaligula

1.  Germanik,  ojciec  G.   Cezara,  syn  Druzusa i  Antonii  Młodszej ', usynowiony przez stryja Tyberiusza, sprawował kwesturę na pięć lat przed terminem   prawnie   wyznaczonym,   a  po  niej   bezpośrednio  konsulat.2. Następnie wysłano go do wojska stacjonującego w Germanii. Na wieść o  śmierci   Augusta   wszystkie   [miejscowe]   legiony,   uparcie   odmawia­jące uznania cesarzem Tyberiusza, władzę najwyższą ofiarowały Germa-nikowi. On jednak, powodując się przywiązaniem synowskim czy stałością charakteru  (nie  wiadomo, co tu przeważyło), utrzymał je w karności i odniósłszy wkrótce zwycięstwo nad wrogiem, odbył triumf. Następnie powtórnie obrano go konsulem, lecz przed objęciem urzędu został wy­słany na  Wschód,  by  zaprowadzić  tam  spokój.   Gdy zwyciężył króla Armenii, a Kappadocję zamienił na prowincję rzymską, umarł w Antiochii po   długiej   chorobie3,   w   trzydziestym   czwartym   roku   życia.   Podej­rzewano, że został otruty. Nie tylko wystąpiły na całym ciele sine plamy, a 2 ust toczyła się piana, lecz ponadto po spaleniu zwłok znaleziono wśród kości serce nienaruszone. Podobno ma ono tę właściwość, że po za­truciu nie daje się spalić.

2. Jego śmierć przypisywano zbrodniczemu podstępowi Tyberiusza, przy czynnej pomocy Gn. Pizona, który w tym samym prawie czasie został mianowany namiestnikiem Syrii. Ten ostatni nie ukrywał bynajmniej, że musi wybrać tylko jedno z dwojga: albo narazić się ojcu, albo synowi. Chorego już Germanika zadręczał bez miary dotkliwymi sło­wy i okrutnym postępowaniem. Z tego powodu, gdy powrócił do Rzymu, omal nie został rozszarpany przez lud, a senat skazał go na śmierć.

3. Niewątpliwie posiadał Germanik wszelkie zalety duchowe oraz fizyczne w takim stopniu, w jakim tego nikomu nie udało się osiągnąć: piękność i niezwyką odwagę bojową, wybitne uzdolnienia w zakresie wymowy i nauki w obydwu językach: greckim i łacińskim, szczególną dobroć, niebywałą i owocną żarliwość w jednaniu sobie ludzkiego uzna-

1Antonia   Młodsza,    córka   Oktawii   Młodszej,   siostry   Oktawiana,   i   Marka Antoniusza triumwira.

W r. 12 n.e. jako dwudziestosiedmioletni człowiek (ur. w r. 15 przed n.e.). ! W r. 19 n.e.

 

 

 

174 GAJUS KALIGULA

nią i zdobywania miłości. Jedynym brakiem jego urody była szczupłość łydek, lecz z wolna i one stały się pełniejsze dzięki codziennej jeździe konnej po jedzeniu. Często zadawał wrogowi cios śmiertelny w spotkaniu wręcz. W sprawach sądowych występował nawet już po triumfie. Wśród innych dowodów swych prac umysłowych 4 pozostawił również komedie greckie. W życiu prywatnym i publicznym jednakowo uprzejmy, do miast wolnych i sprzymierzonych zajeżdżał bez liktorów. Gdziekolwiek do­wiedział się o grobowcu kogoś wybitnego, składał ofiary bogom Manom. Zamierzając pogrzebać w jednym kopcu stare i rozproszone szczątki5 poległych w czasie klęski Warusa, sam własnoręcznie zaczął pierwszy zbierać je i znosić. W stosunku do swych oszczerców, kimkolwiek byli i z jakiegokolwiek powodu: błahego czy wielkiego, naraził się na ich wrogość, tak łagodny i niepamiętliwy, że nawet wobec Pizona, chociaż ten unieważnił jego zarządzenia i prześladował jego klientów, nie wcześniej zdecydował się okazać gniew, aż się dowiedział, że Pizon godzi na niego trucizną i czarami. I jeszcze wówczas na tyle tylko się zdobył, że mu wypowiedział przyjaźń zwyczajem przodków i zlecił6 swemu najbliższemu otoczeniu, by go pomszczono, w razie gdyby się mu coś stało.

4. Zebrał Germanik bogaty plon tych cnót. Doczekał się tak wielkiego uznania i miłości ze strony swoich najbliższych, iż August (pomijam resztę krewnych) długo się zastanawiał, czy nie wyznaczyć go swym na­stępcą 7. Wreszcie kazał go Tyberiuszowi usynowić. Zyskał też wielką popularność wśród ludu. Oto według zdania większości historyków, ilekroć dokądkolwiek przybywał lub skądkolwiek wyjeżdżał, witały go lub żegnały tłumy. Z tego powodu niejednokrotnie omal nie stracił życia. Gdy powracał z Germanii po stłumieniu buntu, wyszły mu naprzeciw wszystkie kohorty pretorianów, aczkolwiek dwie tylko miały wyjść według polecenia, a lud rzymski wszelakiej płci, wieku, stanu wyległ tłumnie aż do dwudziestego kamienia milowego.

5.0 wiele większe i silniejsze dowody uznania spotkały go w chwili śmierci i po zgonie. W samym dniu śmierci rzucano kamieniami w świą­tynię, wywracano ołtarze bogów, niektórzy wyrzucali na ulicę Lary do­mowe, wystawiano też dzieci noworodki. Donoszą, że nawet barbarzyńcy.

4 Pozostał po nim poetycki przekład gieckiego dzielą astronomicznego Aratosa. pt Claudu Caesans Arati Phaenomena.

s Tatyt (Ann. I 62) przedstawia wstrząsający obraz gi/ebama przez woisko Germanika kości trzech legionów poległych w Lesie Teutoburskim W sześć lat po kiesce. t| w r 15 n.e.. „nikt nie rozpoznawał, czy cudze, czy swoich szczątki ziemią nakrywa - wszystkich |ako sobie bliskich. |ako krewnych grzebali, ze wzmożonym iu nieprzyiaciela gniewem, smutni zarazem i rozgoryczeni" (przekład S Hammera)

6 Żałosne przemówienie przedśmiertne Germanika podaie Tacyt (Ann. II 71)

7 Potwierdza tę wiadomość Tacyt (Ann  IV 57)

 

 

 

ROZDZIAŁ 4-8 175

którzy wówczas prowadzili wojnę bądź to między sobą, bądź to przeciw nam, łatwo przystali na zawieszenie brom, jak gdyby ta żałoba dotknęła ich bezpośrednio, pospołu z nami, ze niektórzy książęta zgolili brody oraz żonom postrzygh głowy na znak najgłębszej żałoby, ze nawet sam Król Królów8 wstrzymał się od łowów i biesiad z magnatami, co u Fartów równało się zawieszeniu rozpraw sądowych 9

6 Tymczasem w Rzymie na pierwszą wiadomość 10 o chorobie lud­ność, jakby rażona piorunem, pogrążyła się w smutku, oczekując następ­nych nowin Nagle, już wieczorem, rozeszła pogłoska, nie wiadomo, za czyją sprawą, ze wreszcie nastąpiła poprawa Tłumy z pochodniami i ofiar­nymi zwierzętami co tchu, bezładnie ruszyły na Kapitol i omal nie wy­ważono wrót świątyni, aby co prędzej złożyć z radością dziękczynne ofiary Tybenusza ze snu obudziły okrzyki obywateli radujących się i po całym mieście wyśpiewujących

Rzym ocalony, ojczyzna także, Germanik zdrów

(Baehrens Fragm poet Kom   s  360)

Gdy wreszcie została ogłoszona oficjalnie wiadomość o jego zgonie, nie można było ukoić powszechnej żałości ani żadnymi słowami pociechy, ani żadnymi obwieszczeniami Trwała ona jeszcze przez całe święta mie­siąca grudnia Chwałę zmarłego i żal po nim pomnożyła groza nadcho­dzących czasów Powszechnie i nie bez słuszności sądzono ze Tybenusz ze względu na szacunek dla Germamka i obawę przed nim poskramiał swe okrucieństwo, które wnet potem wybuchło

7 Germanik za żonę pojął Agryppmę, córkę M Agryppy i Julii Miał z nią dziewięcioro dzieci Dwoje z nich zmarło jeszcze w niemowlęctwie Jeden syn, pełen osobliwego wdzięku, zgasł dochodząc już do wieku chło­pięcego Jego posąg w postaci Kupidyna umieściła Liwia w świątyni Wenery Kapitohńskiej August ustawił jego posąg u siebie w sypialni i ilekroć tam wchodził, całował Reszta dzieci przeżyła ojca, trzy córki Agryppma, Druzylla, Liwilla, które przyszły na świat każda w rok po poprzedniej, tyluz synów Nero, Druzus i G Cezar Nerona i Druzusa senat ogłosił wrogami ojczyzny na skutek oskarżenia Tybenusza

8 G Cezar urodził się w przeddzień kalend wrześniowych, za konsu­latu swego ojca i G Fontejusza Kapitona n Miejsce urodzenia nie usta­lone wskutek rozbieżności źródeł Gn Lentulus Getulik12 pisze, ze

8 Kroi Królów to tytuł króla Fartów W Rzymie bowiem zawieszenie rozpraw sądowych było wyrazem żałoby

10 Tacyt Ann II 82

11 31 sierpnia 12 r n e

12Cnaeus Cornelius Lentulus Gaetulicus konsul z r 26 n e w r 29 namiestnik Germanu Górnej (29-39) stracony na rozkaz Kaliguli w r 39 nie z powodu jakoby spisku na jego życie w Germanu Historyk i poeta

 

 

 

176 GAJUS KALIGULA

Gajus urodził się w Tibur, Pliniusz Sekundus 13, że w kraju Trewerów 14, w wiosce Ambitarwius, niedaleko Konfluentes 15. Zdanie swoje popiera wiadomością, że można tam oglądać ołtarze z napisem: „ku czci połogu Agryppiny". Wierszyki rozpowszechnione wnet po jego wstąpieniu na tron wskazują, że urodził się na zimowych leżach legionów:

W obozie zrodzony, ojca wojsku zdany, już do panowania światu przeznaczony. (Baehrens, Fragni. poet Rom , s  361)

Ja w urzędowych dokumentach znajduję, że urodził się w Ancjum. Pliniusz zarzuca fałsz Getulikowi twierdząc, że skłamał dla pochlebie­nia cesarzowi, mianowicie: aby chwałę młodocianego i próżnego pryn-cepsa uświetnić jeszcze pochodzeniem z miasta poświęconego Herkule-sowi. Zarzuca mu, że tym zuchwałej dopuścił się kłamstwa, iż zaledwie przed rokiem istotnie w Tibur urodził się Germanikowi syn, również G. Cezar, o którego dziecinnym wdzięku i przedwczesnej śmierci uprzednio mówiłem. Co do Pliniusza, to przeciw niemu przemawia obliczenie czasu. Oto dziejopisowie epoki Augusta zgodnie powiadają, że Germanik po upływie swego konsulatu wysłany został do Galii już po przyjściu na świat Gajusa. Poglądu Pliniusza nie może poprzeć w najmniejszym stopniu napis na ołtarzu, ponieważ Agryppina w tejże okolicy dwakroć rodziła, i to córki. Nazwa „puerperium" oznacza urodzenie dziecka w ogóle, bez różni­cy płci. Dawniej często nazywano także dziewczęta „pueras", a chłopców „puellos". Istnieje również list Augusta, pisany na kilka miesięcy przed śmiercią, do wnuczki Agryppiny, odnoszący się do naszego Gajusa (nie miała już wówczas innego dziecka tegoż imienia) w takich oto słowach: „Ustaliłem   wczoraj   z Talariuszem  i  Asiliuszem,  że  na piętnaście dni przed kalendami czerwcowymi16 przywiozą ci, jeśli bogowie pozwolą, syna Gajusa. Ponadto wysyłam z nim spośród moich niewolników lekarza, którego  Germanik, jak  mu to pisałem, może  zatrzymać, jeśli zechce. Żegnaj, moja Agryppino, i staraj się w zdrowiu zajechać do swego Germa-nika". Dostatecznie, myślę, jest oczywiste, że Gajus nie mógł się urodzić tam, dokąd go dopiero mniej więcej dwuletniego zawieziono z Rzymu To także osłabia zaufanie do owych wierszyków, tym bardziej że są one anonimowe. Należy więc dać wiarę temu świadectwu, które jedyne ostało

13 C P1inius Secundus (Maior), ur. w r 23 n e. w Comum, urn w r 79 n e w czasie wybuchu Wezuwiusza Za Wespazjana był admirałem floty cesarskiej, stacjo­nującej w Mizenum. Słynny erudyta rzymski, historyk wojen germańskich (20 ks) oraz czasów sobie współczesnych, opisanych w obszernym dziele, liczącym 31 ks , pt. A fint Aufldu Bassi Zachowało się całkowicie jego wielkie dzieło encyklopedyczne' Naturalis histonae hbn XXXVII

14 Trewerowie, dzielny szczep w Gallia Belgica, mieszkający nad Mozelą

15 Confluentes, miejscowość u zbiegu dwu rzek' Renu i Mozeli, stąd nazwa, dziś Koblencja

16 18 maja 14 r. n e

 

 

 

ROZDZIAŁ 8-11 177

się krytyce, zachowując powagę dokumentu urzędowego, zwłaszcza że sam Gajus ponad wszystkie okolice i zakątki zawsze przekładał Ancjum i kochał je tak, jak zwykło się kochać miejsce urodzenia. Mówią nawet, że zamierzał tam przenieść siedzibę i stolicę państwa, ponieważ odczuwał wstręt do Rzymu.

9. W żarcie obozowym otrzymał przydomek Kaliguli 17, ponieważ wychowując się wśród wojska nosił strój prostego żołnierza. Ile przy tym miłości i popularności zyskał mu wśród żołnierzy sam ten sposób wychowania, najbardziej okazało się w tym wypadku. Oto po zgonie Augusta, gdy żołnierstwo zaczęło się buntować i szaleć, Kaligula samym tylko pojawieniem się - rzecz to niewątpliwie stwierdzona - uspokoił je od razu. Nie wcześniej jednak poniechał buntu, aż spostrzegli, że z powodu grożących zamieszek ma być zabrany i powierzony pod opiekę najbliż­szemu miastu. Wtedy dopiero uderzyli w pokorę i uczepiwszy się powozu zatrzymali go, a wreszcie uprosili, aby im oszczędzono tej niełaski.

10. Towarzyszył ojcu jeszcze podczas wyprawy do Syrii. Stąd po­wróciwszy mieszkał najpierw w domu matki, następnie po jej zesłanu był pod opieką swej prababki Liwii Augusty. Gdy zmarła, wygłosił wówczas na jej cześć mowę pochwalną z mównicy publicznej, jeszcze jako pacholę. Zamieszkał z kolei u babki Antonii. W dziewiętnastym roku życia we­zwany został przez Tyberiusza na Kapri. Tego samego dnia wdział togę męską i ostrzygł brodę, bez żadnych uroczystości, jakie towarzyszyły wejściu w świat jego braci. Tu, choć narażony na wszelkiego rodzaju zasadzki ze strony dworaków, którzy usiłowali wydobyć zeń skargi gładkim podstępem lub przemocą, nie zdradził się nigdy niczym i tak wymazał z pamięci nieszczęścia swych najbliższych, jak gdyby się nikomu nic nie stało. Swoje własne cierpienia krył pod maską niewiarygodnej obojętności, tak posłuszny wobec dziadka i jego otoczenia, że nie bez słuszności powiedziano, iż „nie było nadeń lepszego niewolnika ani gor­szego pana" 18.

11. Jednak nawet wówczas nie mógł opanować usposobienia okrutnego i skłonnego do występku. Gorliwie przyglądał się egzekucjom i torturom skazańców. Zamaskowany peruką i długą szatą obiegał nocami karczmy i cudze alkowy. Z największą ochotą uprawiał sztuki sceniczne: taniec i śpiew. Tyberiusz patrzył przez palce na te zabawy, licząc, że złagodzą jego dzikie usposobienie. Przenikliwy starzec przejrzał z góry jego duszę, więc nieraz przepowiadał, że „Gajus żyje na zgubę jego i wszystkich i że on wychowuje węża dla narodu rzymskiego, a Faetona 19 dla całego świata".

17 Caliga, żołnierski sandał; zdrobniałe: caligula, sandałek.

18 Zdanie wypowiedziane według Swetoniusza przez Tyberiusza przypisuje Tacyt mówcy Passjenusowi (Ann. VI 20).

19 Faeton,    syn   Heliosa,   boga   słońca,   wyjechawszy   na   rydwanie   ojca   wzniecał pożary we wszechświecie nieopatrznym lotem, aż Zeus poraził piorunem rydwan i zaprzęg.

 

 

 

178 GAJUS KALIGULA

12. Jakoś niedługo20 potem zaślubił Junię Klaudyllę, córkę dostoj­nego M. Sylana 21. Następnie został wybrany augurem na miejsce swego brata Druzusa 22. Jednak, zanim objął ten urząd, wyniesiono go na ponty­fikat, co było ze strony Tyberiusza szczególnym dowodem uznania dla jego przywiązania synowskiego i charakteru. A ponieważ dom cesarski opustoszał i nie miał już żadnej innej podpory23, na domiar tego Sejan * popadł wówczas w podejrzenie i wkrótce został stracony, z wolna oswajano Kaligulę z nadzieją uzyskania władzy. Po stracie małżonki Junii24 w czasie porodu Kaligula, chcąc trwałej zapewnić sobie tron, uwiódł żonę Makrona25, ówczesnego dowódcy kohort pretorianów, Ennię Newie, obiecawszy małżeństwo w tym wypadku, jeśli osiągnie władzę cesarską. To zabezpieczył jeszcze przysięgą i własnoręcznym pismem. Według niektórych źródeł wkradł się za jej pośrednictwem w łaski Makrona i podsunął Tyberiuszowi truciznę oraz jeszcze żyjącemu ściągnął pierścień. Ponieważ wydawało się, że Tyberiusz usiłuje pierścień zatrzy­mać, rozkazał przygnieść go poduszką. Co więcej, własnoręcznie go udusił26. Wyzwoleńca, który wobec okrutnego czynu ośmielił się krzyk­nąć, natychmiast wbito na krzyż. To przypuszczenie jest tym prawdo-podobniejsze, że według niektórych historyków on sam przyznawał się później jeśli nie do spełnionego ojcobójstwa, to z pewnością do takiego ongiś zamiaru. Chełpił się bezustannie wspominaniem swej miłości synow­skiej: że dla pomszczenia zabójstwa matki i braci wszedł ze sztyletem do pokoju, gdzie spał Tyberiusz, lecz zdjęty litością rzucił broń i odszedł, a Tyberiusz chociaż to zauważył, nie ośmielił się niczego dochodzić ani ścigać karą.

13. Tak uzyskawszy tron, spełnił najgorętsze życzenia narodu rzym­skiego lub, powiem raczej, całego rodu ludzkiego, jako władca szczegól­nie upragniony przez większość mieszkańców prowincyj i żołnierzy, gdyż znali go przeważnie jeszcze jako niemowlę. Również pragnęła go cała ludność stolicy, mając jeszcze w pamięci jego ojca, Germanika, i prze­jęta współczuciem dla tego prawie wygasłego rodu. Więc gdy wyruszył z Mizenum, choć w żałobnym stroju i w kondukcie pogrzebowym za zwłokami Tyberiusza, już wówczas po drodze wznoszono na jego cześć ołtarze, składano ofiary ze zwierząt, palono pochodnie. Na jego spot­kanie wychodziły tłumy pełne radości, nadając mu różne przydomki

20 W r. 33 n.e.

21Marcus    lunius    Silanus,    konsul   suffectus  (tzn.   dobrany   w  ciągu  roku po ustąpieniu poprzedniego) z r. 15 n.e.

22 D r u z u s, brat Kaliguli, syn Germanika i Agryppiny, zginął w r. 33 n.e.

23 Umarli:   Germanikus;   Druzus,  syn   Tyberiusza;  Neron  i  Druzus,  bracia  Kaliguli, a synowie Germanika i Agryppiny.

24 Przed r. 38 n.e.

25Naevius   Sertorius   Macro,   prefekt pretorianów po Sejanie, według Tacyta sam nakłonił żonę do zbałamucenia Kaliguli (Ann. VI 45).

26 Tacyt (Ann. VI 50) podaje, że Makron udusił Tyberiusza.

 

 

 

ROZDZIAŁ 12-15 179

pomyślność wróżące, między innymi nazywając go: swą „gwiazdą", „chłopaczkiem", „pieszczotką", „wychowankiem".

14. Zaledwie wjechał do Rzymu, senat wraz z publicznością, która wdarła się do kurii, natychmiast powierzył mu władzę najwyższą nad wszystkim, naruszając w ten sposób ostatnią wolę Tyberiusza, który testamentem dodał Kaliguli jako współdziedzica drugiego swego wnuka, jeszcze pacholę27. Taka przy tym radość ogarnęła wszystkich, że podobno w ciągu trzech następnych miesięcy, nawet niecałych, zabito przeszło sto sześćdziesiąt tysięcy sztuk bydła na ofiarę bogom Gdy następnie po kilku dniach przeprawił się na sąsiadujące z Kampanią wyspy,

podjęto modły za jego szczęśliwy powrót, nie pojmując nawet najmniej­szej sposobności do okazania niepokoju i troski o jego bezpieczeństwo. Gdy zapadł na zdrowiu i całe tłumy nocowały dokoła Palatynu, nie­którzy złożyli śluby, że za jego wyzdrowienie gotowi są potykać się z bronią w ręku jako zawodnicy, lub ofiarowali w zamian życie, publicznie wy­mieniając swe nazwiska. Oprócz niezmiernej miłości ze strony obywateli doznał Kaligula także widocznej życzliwości ze strony obcych ludów. Oto Artaban, król Fartów, który zawsze okazywał jawnie nienawiść i po­gardę Tyberiuszowi, o przyjaźń Kaliguli sam zabiegał i przybył osobiście na rozmowę z legatem konsularnym, a przekroczywszy Eufrat oddał cześć orłom i znakom rzymskim oraz wizerunkom cesarskim.

15. Sam ponadto wzniecał jeszcze życzliwość powszechną dla siebie, zabiegając wszelkimi sposobami o przypodobanie się ludowi. Oto rzewnie płacząc wygłosił przed zgromadzeniem publicznym mowę pochwalną na cześć Tyberiusza i pochował go z całym przepychem. Natychmiast potem pośpieszył na Pandatarię i Poncję, aby przewieźć prochy matki i brata 28, nie zważając na burzliwy czas, oczywiście, aby tym bardziej zajaśniało jego synowskie przywiązanie. Z najwyższą czcią zbliżył się do prochów i osobiście złożył je w urnach. Z niemniej teatralną okazałością prze­wiózł je do Ostii na dwurzędowcu, zatknąwszy sztandar na rufie, stąd Tybrem do Rzymu. Tu wszyscy najznakomitsi przedstawiciele stanu rycer­skiego w pełni dnia i wśród ogólnego poruszenia zanieśli je na marach do Mauzoleum. Następnie ustanowił Kaligula państwowe coroczne ofiary żałobne za nich. Ponadto ku czci matki igrzyska cyrkowe. Ofiarował rydwan29, aby jej posąg na nim umieszczony obwożono w uroczystej procesji. Ku pamięci ojca miesiąc wrzesień nazwał Germanikiem. Z kolei swej babce, Antonii, jednorazową uchwałą senatu przyznał wszystkie za­szczyty, jakie kiedykolwiek otrzymała Liwia Augusta. Stryja swego, Klaudiusza, dotychczas tylko rycerza rzymskiego, przybrał sobie za ko-

27 Wnuk bezpośredni Tyberiusza, Tiberius Gemellus.

28 Nerona.

29 Rydwan dwukołowy, przysługiwał kobietom wysokiego rodu i kapłankom.

 

 

 

180                GAJUS KALIGULA

legę do konsulatu30. Brata31, Tyberiusza, usynowił z dniem włożenia przezeń togi męskiej i nadał mu tytuł księcia młodzieży. Sprawił, że odtąd we wszystkich przysięgach dodawano takie słowa, dotyczące jego sióstr: „Będę kochał Gajusa i zaraz po nim siostry jego nie mniej od siebie i moich dzieci"; a także w sprawozdaniach konsulów: „Oby to było dobre i pomyślne dla G. Cezara i jego sióstr". Również dla przypodobania się ludowi odwołał wyroki skazujące i zesłania. Wszystkich oskarżonych, jeśli ich procesy z poprzednich rządów były jeszcze w toku, ułaskawił. Chcąc uzyskać, aby żaden donosiciel ani świadek nie lękał się odtąd o swą przyszłość, kazał zwieźć na rynek załączniki do akt procesowych matki i braci i głośno złożywszy przedtem przysięgę na bogów, że niczego nie czytał ani nie dotknął, wszystkie spalił. Nie przyjął pisma ostrzegającego przed knowaniami na jego życie, zapewniając, że „nie zasłużył na niczyją nienawiść", i odmówił posłuchu zeznaniom donosicieli.

16. Co do miłośników, zwanych spintrie, którzy swe ciało wydali na łup potwornej rozpusty, to z trudem ubłagano go, aby ich nie potopił w głębi morza. Wreszcie ograniczył się do wygnania ich ze stolicy. Po­zwolił odszukać pisma Tytusa Labiena, Kremucjusza Korda i Kasjusza Sewera, uchwałami senatu skazane na zniszczenie. Oddał je do czytania w ręce publiczności, uzasadniając tym, że „zależy mu bardzo, aby wszyst­ko, cokolwiek się zdarzyło, zostało przekazane potomnym". Podjął znowu ogłaszanie   sprawozdań   rachunkowych   państwa,   przedstawianych  stale przez  Augusta,  lecz przez Tyberiusza zaniechanych.  Urzędnikom przy­znał  swobodny  wymiar  sprawiedliwości,  nawet  bez  odwołania  się do niego. Zrobił przegląd rycerstwa, surowy i wnikliwy, lecz umiarkowany. Kto dopuścił się jakiego występku lub czynu hańbiącego, temu publicznie odbierał konia; kto zaś popełnił mniejsze wykroczenie, ten podczas od­czytywania   imiennej   listy   rycerstwa   został   tylko   pominięty.   Chcąc ulżyć w pracy sędziom, dodał jeszcze piątą dekurię do czterech już istnie­jących.  Próbował również wznowić komicja i przywrócić ludowi prawo głosowania. Uczciwie i bez wykrętów wypłacił natychmiast zapisy spadko­we Tyberiusza, chociaż jego testament unieważnił, a nawet wypłacił zapisy z  testamentu  Julii   Augusty,   którego  wykonanie  Tyberiusz wstrzymał. Uwolnił Italię od podatku dwuprocentowego przy sprzedażach licytacyj­nych. Wielu pogorzelcom zwrócił straty. Jeśli przywracał jakiemuś kró­lowi zabrane  mu uprzednio państwo, dorzucał jeszcze cały zysk z ceł i wszelkie dochody, które przez ten czas wpłynęły, jak na przykład Antio-chowi32,   królowi   Kommageny,   zabrane  mu  sto  milionów sestercjów.

30 W r. 37 n.e.

31 Mowa tu nie o bracie rodzonym, ale stryjecznym.

32Antioch IV Epifanes, król Kommageny (tj. północnej części Syrii między Cylicją, Kappadocją i Mezopotamią), przywrócony został na tron przez Kaligulę w r. 37 n.e.,chociaż Kommagena od r. 17 n.e. stała się rzymską prowincją. Ponadto obda­rował go Kaligula częścią wybrzeża Cylicji.

 

 

 

ROZDZIAŁ 16-18 181

Chcąc tym bardziej okazać poparcie dla każdego szlachetnego czynu, darował pewnej wyzwolenicy osiemset tysięcy sestercjów za to, że choć dręczona najsroższymi mękami, nie ujawniła występku swego pana. Za takie postępowanie uchwalono wśród innych jeszcze zaszczytów przyznać mu złotą tarczę, którą odtąd corocznie, w określonym dniu, miały nieść na Kapitol kolegia kapłańskie, za nimi miał iść senat oraz chór szlachet­nie urodzonych chłopców i dziewcząt, sławiących jego cnoty w rytmicz­nej pieśni. Uchwalono także, aby dzień, w którym on objął rządy, otrzy­mał nazwę „Parilia" 33 na znak, jakoby w tym dniu na nowo Rzym zało­żono.

17. Cztery razy sprawował konsulat34: pierwszy konsulat od kalend lipcowych przez dwa miesiące, drugi od kalend styczniowych przez dni trzydzieści, trzeci tylko do idów styczniowych, czwarty tylko do siódme­go dnia przed idami styczniowymi. Spośród tych wszystkich dwa ostatnie sprawował jeden po drugim, trzeci objął sam w Lugudunum, nie, jak nie­którzy sądzą, z powodu pychy lub niedbalstwa, lecz dlatego, że nie mógł wiedzieć, będąc z dala od Rzymu, o śmierci swego kolegi w dniu kalend styczniowych. Dwukrotnie kazał rozdać ludowi zapomogę po trzysta sestercjów i tyleż razy urządził sutą ucztę dla senatu i stanu rycerskie­go, a także dla żon i dzieci obydwu stanów. Na powtórnej biesiadzie rozdał jeszcze: mężczyznom zwierzchnie szaty, kobietom i dzieciom prze­paski na głowę z purpury. Chcąc pomnożyć na wieczne czasy ilość uciech ludowych, dorzucił jeden dzień do Saturnaliów35 i nazwał go dniem Młodości.

18. Kilkakrotnie urządzał zapasy gladiatorów bądź to w amfiteatrze Taura, bądź na Septach, dodawszy do nich oddziały pięściarzy afrykań­skich i kampańskich, najbardziej wyborowych z obydwu stron. Nie zawsze osobiście sprawował nadzór nad widowiskami, czasem obowiązek prze­wodniczenia powierzał urzędnikom lub przyjaciołom. Urządzał często przedstawienia sceniczne, i to różnorodne, oraz nawet nocne, oświetliwszy całą stolicę. Hojnie rozdzielał różne drobne podarki oraz przyznał po koszyczku smakołyków każdemu obywatelowi. Podczas takiej uczty na widok pewnego rycerza rzymskiego, zajadającego się z radością i łapczy­wie na wprost niego, wysłał mu Kaligula swoją porcję, a pewnemu stna-torowi z tegoż powodu przesłał pismo, mianując go pretorem nadzwyczaj­nym. Urządził też bardzo wiele igrzysk cyrkowych, trwających od rana

33 Parilia (a właściwie Palilia), prastare święto italskie, pierwotnie ku czci bogini pasterstwa, Pales (stąd Palatium), z kolei obchodzone 21 kwietnia jako dzień założenia Rzymu.

34 Pierwszy - od l lipca 37 r. n.e. z Klaudiuszem, drugi - od l stycznia 39 r. n.e. i sprawował go tylko do 30 stycznia tegoż roku, trzeci - od l stycznia 40 r. n.e. do 13 stycznia 40 r. n.e., czwarty - od l stycznia 41 r. do 7 stycznia 41 r. n.e.

35 Saturnalia odbywały się za Augusta i Tyberiusza od 17 grudnia przez trzy dni, Kaligula dołożył czwarty dzień.

 

 

 

182                                  GAJUS KALIGULA

do nocy, przeplatanych bądź to polowaniem na zwierzęta afrykańskie, bądź turniejami trojańskimi. Czasem nawet wydawał jakieś widowiska nie­zwykłe: gdy zaprzęgami powozili wyłącznie przedstawiciele stanu sena­torskiego, arenę wysypywać kazał cynobrem i zielonym boraksem. Urzą­dzał także zabawy niespodziane: oto na przykład, gdy pewnego dnia doglądał budowy cyrku z domu tzw. Gelotiana, kilku mieszkańców z sąsied­nich balkonów 36 uprosiło go o zabawę.

19. Oprócz tego wymyślił nowy i nie spotykany dotychczas rodzaj wi­dowiska. Oto przestrzeń między Bajami aż do molo w Puteolach, liczącą około  trzech  tysięcy sześciuset  kroków,  połączył mostem.  Ściągnął na ten cel zewsząd okręty transportowe, ustawił je podwójnym rzędem, umo­cowane na kotwicach, kazał nasypać na nie ziemi i urządzić zupełnie na wzór drogi Apijskiej. Po tym moście przejeżdżał się w tę i tamtą stronę przez dwa dni bez przerwy. Pierwszego dnia na koniu w bogatej uprzęży, sam strojny w wieniec dębowy, małą tarczę, miecz i chlamidę ze złoto­głowiu. Dnia następnego ubrany za woźnicę kwadrygi prowadził rydwan, zaprzężony w dwa sławne rumaki.  Przed rydwanem postępował z jego polecenia młody Dariusz 37, jeden z zakładników partyjskich. Za rydwa­nem  zdążał oddział pretorianów.  W karocach świta przyjaciół.  Wiem, że wielu przypuszczało, jakoby taki most wymyślił Gajus, aby zaćmić Kserksesa38,   który   wzbudził   podziw   budową   o   wiele   węższego  na Hellesponcie. Inni znowu przypuszczają, jakoby chciał nastraszyć wieścią o jakimś wielkim dziele Germanów i Brytannów, którym groził wojną. Lecz słyszałem z opowiadań mego dziada, gdym jeszcze był chłopcem, że przyczyną tej budowy, zdradzoną przez zaufanych dworaków, były słowa astrologa Trazylla. Mianowicie gdy Tyberiusz niepokoił się o następstwo i skłonny był raczej przekazać władzę swemu własnemu wnukowi, oświad­czył Trazyllus, że „Gajus o tyle będzie panował, o ile przejedzie konno zatokę Baje".

20. Widowiska urządzał także poza Rzymem: na Sycylii w Syraku-zach tzw. zabawy miejskie oraz w Galii w Lugudunum - tzw. mieszane. Tutaj urządził zawody także w zakresie wymowy greckiej i łacińskiej, pod­czas których podobno zwyciężeni dawali nagrody zwycięzcom, a nawet musieli na ich cześć układać pochwały. Ci, którzy szczególnie się nie po­dobali, otrzymali podobno polecenie, aby swoje utwory zmazać gąbką lub językiem, chyba że woleliby karę chłosty lub zatopienie w pobliskiej rzece.

36 Balkony te po łacinie zwały się Maeniana od nazwiska: Maenius. Był to cenzor z r. 348 przed n.e., który pierwszy urządził balkony widowiskowe.

37 Dla zaszczytnej analogii z Dariuszem I, królem perskim.

38 Kserkses, syn Dariusza I, zbudował most na Hellesponcie, aby przeprawić woj­ska idące na podbój Grecji wiosną r. 480 przed n.e.; w tymże roku poniósł decydującą dla całej wyprawy klęskę pod Salaminą.

 

 

 

ROZDZIAŁ 19-22 183

21. Wykończył budowle zaczęte za Tyberiusza: świątynię Augusta39 i teatr Pompejusza. Zaczął budowy: wodociągu w okolicy Tybur i amfi­teatru niedaleko Septów. Pierwszą z nich wykończył jego następca, Klaudiusz, drugiej poniechał. W Syrakuzach odbudował mury miejskie, walące się ze starości, i świątynie bogów. Również zamierzał odbudować pałac Polykratesa40 na wyspie Samos, ukończyć w Milecie przybytek Apollina Dydymejskiego41, założyć miasto na szczytach Alp, a przede wszystkim przeprowadzić kanał przez Przesmyk Istmijski w Achai, nawet już wysłał najstarszego rangą centuriona, by dokonał pomiarów.

22. Dotychczas można było opowiadać o nim jako o władcy, odtąd muszę mówić jako o potworze. Nie dość, że przybrał wielorakie przy­domki (nazywano go „pobożnym", „synem obozu", „ojcem wojsk", „naj­większym i najlepszym Cezarem"), lecz gdy raz królowie, którzy przybyli do stolicy złożyć mu hołd, podczas uczty u niego sprzeczali się na temat znakomitości swego rodu, on wówczas, słysząc to, zawołał po grecku:

...niech więc jeden rządzi władca, jeden król

(Horn. //. II 204 i n.)

i omal nie włożył natychmiast diademu królewskiego oraz nie zmienił formy pryncypatu na ustrój królewski. Dopiero przekonano go uwagą, że przecież jego władza przewyższyła świetność książąt i królów. Odtąd zaczął sobie przypisywać majestat boski. .Rozkazał sprowadzić z Grecji posągi bogów, wyjątkowo sławne ze świętości i artystycznego wykona­nia, między nimi posąg Jowisza Olimpijskiego. Usunąwszy im głowy osadził wszędzie swoją. Z kolei część Palatynu rozszerzył aż do forum, świątynię Kastora i Poluksa zamieniwszy na przedsionek swego pałacu. Zasiadając często między braćmi bogami łaskawie pozwalał odwiedzającym oddawać sobie cześć pospołu z nimi. Niektórzy pozdrawiali go jako „Jowisza łaciń­skiego" 42.  Swemu bóstwu wystawił własną świątynię, wyznaczył kapła­nów i najbardziej wymyślne ofiary zwierzęce. W świątyni stał jego posąg ze złota, wielkości  naturalnej i podobny do niego, ubierany codziennie w takie szaty, jakie miał właśnie na sobie on sam. Urząd jego arcykapła­na stał się kolejno przedmiotem usilnych zabiegów i zawrotnych prze­targów ze strony wszystkich najbogatszych obywateli. Ofiary stanowiły: flamingi,   pawie,   głuszce,  perliczki,  pantarki,  bażanty,  które  składano w codziennej ofierze gatunkami. Nocą, ilekroć na niebie błyszczała pełnia

39 Świątynia Augusta została wzniesiona na Palatynie w r. 37 n.e. Poświęcenie jej połączono z wielkim świętem trwającym od 19 sierpnia, tj. rocznicy śmierci Augusta, do 31 sierpnia, rocznicy urodzin Kaliguli. Na podstawie rysunku z monety Kaliguli wiemy, że był to wówczas prostyl sześciokolumnowy joński.

40 Polykrates, tyran panujący na wyspie Samos w latach 538-522 przed n.e.

41 Na południe od Miletu (w Azji Mniejszej) wznosiła się w Didyma stara świątynia Apollina Didymajos z wyrocznią.

42 Latiaris, tzn. dosłownie: opiekujący się gminami latyńskimi.

 

 

 

184 GAJUS KALIGULA

księżyca, stale zapraszał niebieską boginię43 do uścisków w swym łożu. We dnie toczył poufne rozmowy z Jowiszem Kapitolińskim, to szepcąc mu coś do ucha i swego z kolei nadstawiając, to znowu swarząc się głosem podniesionym. Oto słyszano, jak mu groził:

Dźwignij mię lub ja ciebie dźwignę!

(Horn. //. XXIII 724; w. 620 przekładu F. Ks. Dmochowskiego)

Aż wreszcie, jak opowiadał, ubłagał go Jowisz i zaprosił do wspól­nego zamieszkania, więc przeprowadził most ponad świątynią boskiego Augusta i połączył Palatyn z Kapitelem. Wkrótce, chcąc być jeszcze bliżej Jowisza, założył na dziedzińcu kapitolińskim fundamenty swego nowego pałacu.

23. Nie znosił, aby go uważano lub nazywano wnukiem Agryppy, z po­wodu jego niskiego pochodzenia. Płonął gniewem, jeśli ktoś w utworze prozaicznym lub poetyckim zaliczył Agryppę w poczet antenatów cesar­skich.   Natomiast   głosił,   że   jego   matka   była   owocem   kazirodczego związku, jaki  zawarł August  ze swą córką Julią.  Nie wystarczyło mu jeszcze to zniesławienie Augusta. Uważając zwycięstwa pod Akcjum i wy­brzeży Sycylii za nieszczęsne dla ludu rzymskiego i wręcz zgubne, za­bronił ich uroczystego obchodu przez doroczne święta.  Swą prababkę, Liwie   Augustę,   nazywał  często   Uliksesem44   w   przebraniu   kobiecym. Ośmielił się w pewnym liście do senatu zarzucić jej niskie pochodzenie, powołując się na to, jakoby jej dziadkiem po kądzieli był dekurion mia­steczka Fundi, chociaż na podstawie urzędowych świadectw wiadome jest z całą pewnością, że był to Aufidiusz Lurkon45, który sprawował za­szczytne urzędy w Rzymie.  Swej babce, Antonii, odmówił posłuchania w cztery oczy bez obecności dowódcy pretorianów, Makrona. Przez tego rodzaju  upokorzenia  i  złośliwości  spowodował jej  śmierć,  a  nawet ją otruł, jak   twierdzą  niektórzy.   Gdy  umarła,   nie  dopuścił  do  żadnych uroczystości  pogrzebowych i nie opuszczając stołu spoglądał z dala na płonący stos.  Brata Tyberiusza, niczego się nie domyślającego, zgładził nagle, nasławszy nań trybuna wojskowego. Również swego teścia, Sylana, doprowadził do  tego,  że  ów popełnił samobójstwo  przecinając gardło brzytwą.   Co  do  ostatniego  wypadku,  usprawiedliwiał się  tym, jakoby Sylanus nie chciał mu towarzyszyć, gdy wyruszył na wzburzone morze, i pozostał w Rzymie w nadziei, że zajmie miasto, jeśli jemu zdarzy się coś w   czasie   burzy.   Co   do   poprzedniego   wypadku   znowu   tym, jakoby Tyberiusza czuć było lekarstwem, którego zażywać miał dla obrony przed jego trucizną. Sylanus w rzeczywistości uniknąć chciał tylko przykrości

43 Luna,    grecka   Selene,   miała   świątynie   na   Awentynie   i   Palatynie  (Noctiluca). Kochankiem Seleny miał być Endymion śpiący w grocie.

44 Odysem.

45Marcus   Aufidius    Lurco,   pomyłkowo   wprowadzony   tutaj.   Matka Liwii. Alfidia, pochodziła wprawdzie z Fundi, ale z rodu Alfidiuszów.

 

 

 

ROZDZIAŁ 23-25 185

choroby morskiej i niewygód żeglugi, a Tyberiusz używał lekarstwa z po­wodu uporczywego i potęgującego się kaszlu. Stryja Klaudiusza pozosta­wił przy życiu tylko na pośmiewisko.

24. Ze wszystkimi swymi siostrami obcował fizycznie i w czasie uczty, na oczach wszystkich gości, każdą po kolei umieszczał tuż poniżej siebie [na pierwszym miejscu], żonie pozostawiając miejsce [pośledniejsze] powyżej. Spośród nich Druzyllę posiadł podobno jako dziewicę, sam jeszcze pacholęciem będąc. Nawet raz podczas stosunku z nią przyłapała go babka Antonia, u której się razem wychowywali. Gdy Druzylla wkrótce została wydana za mąż za Lucjusza Kasjusza Longina 46, byłego konsula, odebrał mu ją Kaligula i jawnie żył jak z prawowitą małżon­ką. W czasie swej choroby wyznaczył ją także na spadkobierczynię swych majętności i tronu. Po śmierci Druzylli47 ogłosił całkowite zawie­szenie wszystkich sądów, w czasie którego za sprawę gardłową poczyty-wano: śmiać się, myć się, obiadować z rodzicami albo żoną lub dziećmi. Nie panując już nad swym smutkiem, pewnej nocy opuścił stolicę, przele­ciał przez Kampanię, podążył do Syrakuz i znowu stamtąd z równym pośpiechem powrócił, nie strzygąc włosów ani brody. Odtąd zawsze, we wszystkich, choćby najważniejszych sprawach, nawet wobec zgromadze­nia ludu lub wobec żołnierzy przysięgi składał tylko na bóstwo Druzylli. Pozostałych sióstr nie kochał tak gorąco ani z taką czcią. Często odda­wał je na uciechę swoim ulubieńcom. Tym skwapliwiej w procesie Emiliusza Lepidusa48 uznał je za winnymi cudzołóstwa i świadomego uczest­nictwa w spisku Lepidusa przeciw swojej osobie. Nie tylko podał do wia­domości publicznej własnoręczne ich listy, zdobyte podstępem i drogą zbliżenia fizycznego, lecz ponadto złożył w uroczystej ofierze Marso­wi Mścicielowi trzy miecze, przygotowane jakoby do zamordowania go - dodając jeszcze odpowiedni napis.

25. Niełatwo jest rozstrzygnąć, czy okazał się bardziej bezwstydny podczas zawierania małżeństw, czy w chwili ich zrywania, czy wreszcie w samym pożyciu. Oto na przykład zaślubiny Liwii Orestylli z G. Pizo-nem49 zaszczycił wprawdzie swą obecnością, lecz rozkazał odpro­wadzić ją do siebie. W kilka dni zaledwie porzucił. W dwa lata później zesłał na wygnanie, ponieważ wydawało mu się, że w tym czasie nawiąza­ła stosunki z poprzednim mężem. Inni podają, że uczestnicząc w uczcie

46Lucius Cassius Longinus, konsul z r. 30 n.e., ożenił się na rozkaz Tyberiusza z Druzylla w r. 33 n.e.

47 Julia Drusilla, córka Germanika, ur. około r. 16 n.e., um. w r. 38 n.e., praw­dopodobnie w końcu lipca.

48Marcus Aemilius Lepidus, drugi mąż Druzylli, skazany na śmierć przez Kaligulę w r. 39 n.e.

49Caius Calpurnius Piso, zesłany przez Kaligulę przy końcu 40 r. n.e. Ułaskawiony przez Klaudiusza w r. 41 (prawdopodobnie), był konsulem (suff.) w niezna­nym roku, potem namiestnikiem Dalmacji, następnie stanął na czele spisku przeciw Neronowi i zginął po odkryciu tego spisku w r. 65 n.e.

 

 

 

186 GAJUS KALIGULA

weselnej upomniał Pizona spoczywającego na wprost niego: „Nie ściskaj zbytnio mojej żony", i natychmiast uprowadził ją z sobą z biesiady. Na­stępnego dnia podał w obwieszczeniu publicznym, że „zawarł małżeństwo na wzór Romulusa i Augusta" 50. Gdy raz jego babka wspomniała o wy­bitnej niegdyś piękności Lolii Pauliny51, poślubionej przez byłego konsula G. Memiusza 52, dowodzącego wojskami na prowincji, bezzwłocz­nie wezwał ją do stolicy, wymógł na mężu zrzeczenie się praw do niej i poślubił ją sam. Wkrótce odesłał z powrotem, zabroniwszy odtąd na zawsze komukolwiek obcować z nią fizycznie. Gorętszą i trwalszą namięt­nością zapłonął do Cezonii, ani wyjątkowo urodziwej, ani pierwszej młodości, a nawet mającej już z innym mężem trzy córki, lecz rozrzut­nej i wyuzdanej rozpustnicy. Nieraz ukazywał ją żołnierzom, cwałującą u jego boku, przybraną w chlamidę, tarczę i szyszak. Przyjaciołom uka­zywał nawet nagą. Zaszczycił tytułem żony *. Gdy urodziła mu dziecko, uznał się w tym samym dniu za jej męża i ojca jej dziecięcia. Niemowlę, nazwane Julią Druzyllą, obnosił po świątyniach wszystkich bogiń. Wreszcie złożył na łonie Minerwy, zlecając opiece bogini pielęgnowanie jej i wychowanie. Za najpewniejszy dowód, że to jego nasienie, poczy­tywał okrucieństwa dziecka, już wówczas tak wielkie, że w czasie zabaw drapieżnymi palcami raniło twarze dzieci i wydrapywało im oczy.

26. Po takich potwornościach niepozornie i blado wypadnie wzmianka o tym, jak postępował ze swymi najbliższymi i przyjaciółmi. Na przykład z Ptolemeuszem, synem króla Juby53, swoim krewnym (był on także wnukiem M. Antoniusza po swej matce Selenie), a przede wszystkim z samym Makronem oraz z Ennią, swymi poplecznikami w walce o tron. Im wszystkim zamiast uprzywilejowanego stanowiska, wynikającego z węzłów krwi, i zamiast wdzięczności za zasługi wymierzył krwawy mord. Bynajmniej nie okazał więcej względów lub łagodności względem senatu. Na jego życzenie kilku najwyższych dostojników senatu musiało biec przy jego rydwanie w togach przez wiele tysięcy kroków, a w czasie uczty stać u wezgłowia czy u jego stóp z serwetą u pasa. Innych, chociaż

50 Aluzja do małżeństwa Romulusa z Hersylią (Plut. Rom. XIV) w czasie porwania Sabinek i do małżeństwa Augusta z Liwią; obydwie już były zamężne.

51Lollia Paullina, wnuczka konsula Lolliusza (zob. Aug. uw. 105), najpierw żona Memmiusza, potem Kaliguli ok. r. 38 n.e., przez niego wnet porzucona, została w końcu zamordowana przez Agryppinę (Młodszą) w r. 49 n.e., gdyż po śmierci Messaliny zabiegała o małżeństwo z Klaudiuszem.

52 Publius (błędnie przez Swetoniusza wymieniony jako Caius) M e mmi u s Regulus, konsul (suff.) z r. 31 n.e., namiestnik Mezji, Achai, Macedonii od r. 36 n.e.

53 Juba II, jeniec Cezara wychowany w Rzymie, otrzymał tu wykształcenie. August ożenił go z Selene, córką Kleopatry i M. Antoniusza, i obdarzył obywatelstwem rzymskim oraz nie tylko Numidią, lecz także Mauretanią. Historyk i geograf. Jego syn Ptolemeusz, zaproszony przez Kaligulę do Rzymu, został tam przez cesarza zgładzony w r. 40 n.e. (zob. Kal. 35).

 

 

 

ROZDZIAŁ 26-27 187

tajemnie zgładził, niemniej wymieniać kazał uporczywie jako żywych. Po kilku dniach rozgłaszał kłamliwie, jakoby zginęli z własnej ręki. Gdy konsulowie zapomnieli w związku z rocznicą jego urodzin wydać publicz­ne obwieszczenie, złożył ich z urzędu i przez trzy dni państwo nie miało najwyższej władzy. Swego kwestora, wymienionego w związku z jakimś spiskiem, kazał obedrzeć z szat i osmagać, a suknie podesłać uprzednio żołnierzom pod stopy, aby mocno stanęli na nich wymierzając razy. Z podobną pychą i dzikością postępował w stosunku do reszty stanów. Pewnego razu, wybity ze snu przez rozgwar tłumów cisnących się już o północy na bezpłatne miejsca w cyrku, wszystkich przegnać kazał kija­mi. Wśród tego popłochu zgnieciono więcej niż dwudziestu rycerzy rzym­skich, tyleż zacnych niewiast, oprócz niezliczonej rzeszy pospólstwa. W czasie teatralnych widowisk, chcąc dać powód do niesnasek między ludem i rycerstwem, rozdawał ludowi decymy54 przed wyznaczonym terminem, aby rycerze zastali swe miejca zajęte przez najnikczemniejszy motłoch. Podczas igrzysk gladiatorskich, nieraz przy największym upale, kazał zdejmować zasłony płócienne55, jednocześnie nie pozwalając nikogo wypuścić. To znów odwoływał zwykły skład występujący na are­nie, podstawiał zdychające dzikie zwierzęta, wyniszczonych i zużytych starością gladiatorów; zamiast pospolitych szermierzy - znanych ojców rodzin, lecz odznaczających się jakąś ułomnością fizyczną. Niekiedy, zamknąwszy spichrze, groził ludowi głodem.

27. Okrutne usposobienie okazał najbardziej przez następujące czyny. Oto gdy zbyt drogo kosztowało mięso bydlęce dla karmienia dzikich zwierząt przeznaczonych na igrzyska, wydał na rozszarpanie więźniów. Przeglądając szereg więzień, nie zajrzał do żadnej listy więźniów. Sta­wał po prostu wewnątrz środkowego portyku i rozkazywał wyprowadzić ich wszystkich bez różnicy. Na tym, który przyrzekł za jego zdrowie po­tykać się w szrankach jako gladiator, wymógł spełnienie ślubu i przy­glądał się jego rozprawie orężnej oraz nie wypuścił na wolność, aż po zwycięstwie i po wielu prośbach 56. Innego, który z tego powodu ślu­bował śmierć, a potem zwlekał z wykonaniem ślubu, oddał w ręce chłop­ców, aby „przystrojonego w święty wieniec zielony i w ofiarne opaski wełniane oprowadzali po ulicach, przypominając o ślubie, wreszcie strącili z wału" 57. Wielu znakomitego stanu obywateli najpierw oszpecił piętnem, później zesłał do kopalni kruszców, do naprawy dróg lub na pożarcie dzikim zwierzętom albo osadzał w klatce, zmuszając do pozycji czworo­nogich zwierząt, albo rozcinał ich piłą na połowę. Wszystkich nie z po­ważnych przyczyn: choćby dlatego, że źle się wyrazili o jego igrzyskach

54 Rodzaj podarunków, składanych ludowi przez znakomite osobistości państwowe.

55 Taka zasłona płócienna nad amfiteatrem nazywała się \elum.

56 Był to rycerz Atanius Secundus.

57 P.  Afranius Potitus; stało się to w r. 37 n.e.

 

 

 

188 GAJUS KALIGULA

lub że nigdy nie przysięgali na jego Geniusza. Zmuszał rodziców, aby byli obecni przy śmierci synów. Jednemu z ojców, gdy wymawiał się złym stanem zdrowia, przysłał lektykę. Drugiego wprost z oględzin egzekucji zaprosił na ucztę do siebie i wszelkimi uprzejmościami pobudzał do weso-Jości i żartów. Zarządcę igrzysk i walk z dzikimi zwierzętami przez całe dnie kazał w swej obecności bić kajdanami i nie pozwolił dobić wcześniej, aż urażać go począł odór z gnijącego mózgu. Autora atelańskiej komedii z powodu dwuznacznego żartobliwego wierszyka spalić polecił na arenie, pośrodku amfiteatru. Pewien rycerz rzymski, rzucony na pożarcie dzikim zwierzętom, krzyknął, że jest niewinny. Kaligula kazał go wyprowadzić z areny, obciąć język i znowu zaprowadzić na miejsce kaźni.

28. Gdy pewnego obywatela odwołano z długiego wygnania, zapytał, co on tam zwykle porabiał, ten odpowiedział pochlebstwem: „Bogów ustawicznie błagałem, aby (co istotnie się stało) zginął Tyberiusz i obyś ty objął rządy". Kaligula wyobrażając sobie, że wygnani za jego sprawą jemu także śmierci życzą, rozesłał siepaczy po wyspach, aby wszystkich wymordowali. Raz zapragnął, aby rozszarpano pewnego senatora. Pod­stawił więc kilku innych, by w chwili wejścia do kurii tego senatora nagle rzucili się na niego, nazywając wrogiem ojczyzny, zakłuli sztyletami i rzu­cili innym na rozszarpanie. Poczuł się nasycony nie wcześniej, aż ujrzał jego członki i wnętrzności wleczone po ulicach, a potem złożone u swych stóp.

29. Potworność czynów potęgował jeszcze okrucieństwem słowa. Oto mawiał, że niczego nie chwali i nie ceni w swej naturze więcej nad (że użyję jego własnego słowa) „abiatpeflav", co znaczy „bezczelność". Gdy bab­ka Antonia udzielała mu napomnień, dodał, jak gdyby uważając, że to jeszcze za mało nie posłuchać: „Zapamiętaj sobie, że mnie wszystko wolno i w stosunku do wszystkich". Zamyślając zabić brata, co do które­go żywił podejrzenie, iż z obawy przed trucizną zabezpiecza się lekami, rzekł: „Cóż to, odtrutka przeciw Cezarowi?" Zesławszy siostry na wygna­nie, groził im, że „nie tylko wyspy posiada, ale jeszcze i miecze". Pewien były pretor, z oddalonej Antycyry 58, dokąd pojechał w celach leczniczych, zbyt często zwracał się do Kaliguli z prośbą o przedłużenie swego po­bytu. Wreszcie Kaligula poleciwszy go zgładzić, dodał te słowa, że „trzeba koniecznie puścić krew temu, komu tak długo nie pomaga elleborum". Co dziesięć dni podpisując listę więźniów przeznaczonych na egzekucję mawiał, że „oczyszcza rachunek". Gdy jednocześnie skazał wyrokiem kilku Galów i Greków, chełpił się, że „podbił Galogrecję" 59.

58 A n t i c y r a (gr. Antikyra), nadbrzeżne miasto greckie w południowej Focydzie, słynne z ziela leczącego szał, rosnącego na przyległych stokach górskich.

59 Ga11ograecia, tj. Galatia, kraina położona w samym centrum Azji Mniej­szej, otoczona przez Bitynię, Paflagonię, Pont, Kappadocję, Lykaonię i Frygię. Zamiesz­kiwał ją lud celtycki z Tracji - sprowadzony tu przez Nikomedesa I, króla Bitynii, w III w. przed n.e. - pomieszany z Grekami, stąd nazwa Gallograeci. August w r. 25 przed n.e.

 

 

 

ROZDZIAŁ 28-32 189

30. Nie dopuszczał, aby kogokolwiek od razu zabijano, lecz częstymi i drobnymi ciosami, niezmiennie powtarzając osławioną już przestrogę: „Tak uderzaj, aby skazaniec czuł, że umiera". Kiedy przez pomyłkę na­zwiska ukarano kogoś innego, niż polecił, orzekł, że i ten zasłużył na podobną karę. Często powoływał się na owe słynne słowa tragika:

Niech nienawidzą, byle się bali.

(Ribbeck, Trag. Rom. fragm., s. 187, Accius, w. 203)

Często występował z zarzutami przeciw wszystkim senatorom w ogóle, nazywając ich klientami Sejana, zdrajcami sprawy jego matki i braci. Wydobył donosy, które miał niby spalić. Usprawiedliwiał okrucieństwo Tyberiusza jakoby konieczne, gdyż nie mógł zlekceważyć tak wielkiej ilości oskarżeń. Lżył nieustannie stan rycerski za zbyt namiętne upo­dobanie do igrzysk teatralnych i cyrkowych. Obrażony na pospólstwo za to, że przychylnością darzyło inne występy niż cesarz, zawołał: „Oby lud rzymski jeden miał tylko kark". Gdy domagano się w amfiteatrze głowy bandyty Tetryniusza, powiedział: „że Tetryniuszami są także ci, którzy tego żądają". Raz pięciu gladiatorów siatników60, ubranych tylko w tuniki i walczących w zespole, poddało się bez żadnego starcia tyluż przeciwnikom. Publiczność domagała się ich śmierci. Jeden z poko­nanych, chwyciwszy znowu trójząb, zabił wszystkich zwycięzców. Kali-gula w publicznym obwieszczeniu wyraził swe ubolewanie nad tym czynem, jakoby okrutną rzezią, i złorzeczył wszystkim, którzy mogli znieść taki widok.

31. Skarżył się zwykle, nawet otwarcie, na niedolę swoich czasów, ponieważ, jego zdaniem, nie odznaczyły się żadnymi klęskami ogólnymi, że pryncypat Augusta zasłynął klęską Warusa, pryncypat Tyberiusza upamiętniło zawalenie się amfiteatru w Fidenach, jego pryncypatowi grozi zapomnienie wskutek niezamąconej pomyślności spraw państwowych. Życzył sobie często rzezi wojsk, głodu, zarazy, pożarów, jakiegoś trzę­sienia ziemi.

32. Nawet w chwilach odpoczynku, zabawy i uczty okazywał takie samo okrucieństwo w czynach i słowach. Często podczas śniadania lub hulanki przypatrywał się, jak torturowano badanych nie na żarty pod-sądnych albo jak żołnierz biegły w sztuce katowskiej ścinał głowy skazań­com wleczonym na chybił trafił z więzienia. W Puteolach podczas poświę­cenia mostu jego własnego pomysłu (o czym wspomniałem) najpierw zapro-

zamienił cały kraj na prowincję rzymską ze stolicą w Ancyrze (dziś Ankara), gdzie zacho­wało się Monumentatum Ancyranum (zob. Aug. uw. 310).

60 Siatnik (retiarius) walczył zawsze w parze. Każdy miał swego własnego przeciwnika, tzw. ścigacza (secutor}. Siatnik trzymał w prawej ręce sieć (rete), w lewej trójząb (fuscina). Występował bez nakrycia głowy, tylko na nogach i głowie miał rzemienie, a dla ochrony lewej ręki skórzany lub metalowy rękaw. Scigacz był uzbrojony w hełm, tarczę i miecz. Siatnik usiłował zarzucić siatkę na ścigacza, jeśli chybił, uciekał aż do następnego rzutu.

 

 

 

190 GAJUS KALIGULA

sił do siebie liczną publiczność z wybrzeża, potem nagle wszystkich kazał zrzucić w morze. Niektórych czepiających się steru spychano do morza na jego rozkaz drągami i wiosłami. W Rzymie, podczas publicznej uczty, pewnego niewolnika za kradzież srebrnej listwy u łóżek oddał natychmiast w ręce kata, aby mu obciął dłonie, zawiesił je u szyi z przodu i opro­wadzał wśród tłumu biesiadników. Przed owym niewolnikiem miano nieść transparent, wyszczególniający przyczynę kary. Pewien gladiator [mur-millon]61 ze szkoły zapaśniczej62 walczył z nim na rapiery i dobrowol­nie zwalił się na ziemię. Kaligula przebił go żelaznym sztyletem i zwycza­jem zwycięzców dokonał objazdu z palmą w ręku. To znów, gdy przy­prowadzono zwierzę ofiarne do ołtarza, Kaligula w podniesionej do pasa szacie, jak sługa kapłański63, zamierzył się z wysoka pałką i - zabił rzezaka 64. Innym razem podczas hucznej biesiady nagle zaniósł się nie­pohamowanym śmiechem. Gdy konsulowie spoczywający obok niego przymilnie dopytywali się, z czego to się śmieje, rzekł: „Z tego po prostu, że jednym skinieniem głowy mogę kazać was obydwu udusić natychmiast".

33. Oto niektóre z jego przeróżnych żartów. Raz, stojąc obok posągu Jowisza, zapytał aktora tragicznego, Apellesa, który z nich dwu wydaje mu się większy. Ten zwlekał z odpowiedzią. Kaligula zachłostać go kazał na śmierć. Co więcej, gdy Apelles błagał o zmiłowanie, Kaligula chwalił co chwila jego głos, jak gdyby nawet w jęku szczególnie słodki. Ilekroć okrywał  pocałunkami szyję żony lub kochanki, dodawał: „Tak piękny karczek spadnie, gdy tylko rozkażę". Często też mawiał, że „on wybada swą Cezonię, choćby miał ją rozciągnąć na torturach, dlaczego jest mu tak bardzo miła".

34. Z nie mniejszą zawiścią i złośliwością, jak pychą i okrucieństwem występował niemal przeciw całemu rodowi ludzkiemu wszystkich czasów. Posągi znakomitych mężów, przeniesione przez Augusta z dziedzińca kapi-tolińskiego z powodu jego ciasnoty na Pole Marsowe, poprzewracał i roz­rzucił. Już nie można było ich ustawić powtórnie z braku właściwych napisów. Zabronił na przyszłość wykonywać kiedykolwiek posąg lub wize­runek dla kogoś z żyjących bez zasięgnięcia jego rady lub bez jego roz­kazu. Nosił się nawet z zamiarem zniszczenia poematów Homera, mówiąc:

61 Murmillo walczył także w parze, przeważnie Gal z Trakiem (Thraex). Murmillo uzbrojony w sposób galicki miał hełm (ze znakiem ryby, zwanej po galicku mormylos), dużą, czworokątną, zakrywającą całego człowieka tarczę (scutum) oraz miecz. Trak uzbrojony na sposób tracki miał małą, okrągłą tarczę (parmd) oraz krótki, zakrzywiony miecz (sica).

62 Szkołę zapaśniczą (ludus gladiatorius lub familia gladiatorwri) prowadził lanista, rekrutując uczniów przeważnie spośród jeńców wojennych. W Pompejach odkopano taką szkołę na przeszło 120 gladiatorów. Ci zdobywali tu specjalizację. Przestrzegali pewnej diety. W razie powodzenia na arenie mógł gladiator za zgodą ludu uzyskać wolność od dalszych wystąpień (rudiarius) i zawiesić swą broń w świątyni Herkulesa. Niekiedy anga­żował się znowu za wielką opłatą (auctoramentwri).

63 Sługa (popa) podprowadzał bydlę do ołtarza i ogłuszał uderzeniem.

64 Rzezak (cultrariuś) podcinał ofierze gardło.

 

 

 

ROZDZIAŁ 33-35 191

„dlaczegoż nie mogę pozwolić sobie na to, co było wolno Platonowi, który usunął Homera ze swego idealnego państwa? 65" O mało nie usunął ze wszystkich bibliotek dzieł i wizerunków Wergiliusza66 i Tytusa Liwiusza 67. Pierwszemu z nich zarzucał, iż nie ma żadnego talentu, zaś wiedzę nikłą, drugiemu - że jest gadatliwym i niedbałym dziejopisem. Co do wiedzy prawniczej, to zamierzając cały jej dorobek uczynić zbędnym, chełpił się często, że „dalibóg on dokaże, iż nikt nie będzie mógł nic wy­jaśnić oprócz niego".

35. Odebrał wszystkim najzacniejszym obywatelom stare odznaki ro­dowe, jak: Torkwatowi68 łańcuch, Cyncynnatowi69 pukiel włosów, Gn. Pompejuszowi, pochodzącemu ze starożytnej linii rodowej, przydomek Wielkiego. Owego Ptolemeusza, o którym wspomniałem, wezwał do siebie z jego królestwa i godnie przyjął. Lecz zaraz potem nagle zgładził z tej tylko przyczyny. Oto zauważył, iż podczas wydanych przez niego igrzysk Ptolemeusz wszedłszy do amfiteatru zwrócił powszechną uwagę blaskiem swego purpurowego płaszcza. Ilekroć spotykał kogoś o pięknych, długich włosach, nakazywał strzyc mu tył głowy i w ten sposób oszpecał. Żył wówczas pewien Esiusz Prokulus, syn byłego primipilara70, zwany „Pięknym Kolosem" z powodu niezwykłego wzrostu i urody. Oto podczas widowiska nagle kazał go Kaligula porwać, wyprowadzić na arenę i posta­wić do walki .najpierw z pewnym Trakiem, następnie z ciężkozbrojnym gladiatorem. Choć w tych obydwu wypadkach zwyciężył, polecił go Kaligula niezwłocznie skrępować i w łachmanach oprowadzić po wszyst­kich dzielnicach miasta, pokazywać kobietom, następnie udusić. Nie było wreszcie nikogo tak podłego stanu ani tak nędznego losu, komu

65 Platon w swej Politei odrzucał lekturę Homera, aby nie wzbudzać w przyszłych rządach państwa miłości posiadania, władzy i tych wszelkich dóbr, które cieszą zmysły człowieka. Pozostawiał tylko hymny sławiące bogów i cnoty wielkich ludzi.

66Publius Yergilius Maro z Mantui (70-19 przed n.e.), autor 10 pieśni pasterskich (Bukolik} z r. 49 przed n.e., 4 ksiąg o uprawie roli (Georgik) z r. 29; 12 ksiąg epopei narodowej Eneidy, nad którą Wergiliusz pracował aż do końca życia, tj. do 19 r. przed n.e. Wergiliusz pozostawił w testamencie zlecenie spalenia Eneidy, czego August spełnić nie pozwolił.

67Titus Livius Patavinus (z Padwy), ur. w 59 r. przed n.e., um. 17 r. n.e., autor obszernego dzieła historycznego, obejmującego w 142 księgach dzieje rzymskie od założenia miasta (Rzymu), Ab Urbe condita, do 9 r. przed n.e., tj. do śmierci Druzusa, brata Tyberiusza, w Germanii. Zachowało się 35 ksiąg: I-X; XXI-XLV. Piewca wielkości republiki rzymskiej. August nazywał go pompejańczykiem, gdyż był wiernym republikaninem.

68 Przydomek Torąuatus (od torąues - łańcuch, naszyjnik) został nadany Tytusowi Manliuszowi (Imperiosus) w czasie najazdu Galów w r. 361 przed n.e., kiedy w pojedynku z pewnym kolosalnym Galem pozbawił go torkwesu. Odtąd ten przy­domek przysługiwał członkom rodu Manliuszów aż do wygaśnięcia. August przydzielił ten przydomek Gajusowi Noniuszowi Asprenatowi (zob. Aug. 43).

69 Przydomek Cincinnatus (od cincinnus, tj. lok włosów) oznaczał osobę o bujnych puklach. Pierwszym przedstawicielem rodu, kórego obdarzono tym przydomkiem, był Lucius Quinctius, dyktator z r. 458 przed n.e.

70 Primipilus, należący do pierwszego manipułu triariów.

 

 

 

192 GAJUS KALIGULA

by nie pozazdrościł pewnych korzyści. Kapłanowi, królowi nemoreńskie-mu 71, ponieważ sprawował swą godność już od szeregu lat, podstawił silniejszego przeciwnika. Gdy pewnego dnia na igrzyskach zawodnik Poriusz, walczący na rydwanie 72, po udanej potyczce darował wolność swemu niewolnikowi i za to zyskał wyjątkowo gorące oklaski publiczno­ści, Kaligula tak gwałtownie wypadł z igrzysk, że nadepnął na brzeg togi73 i potknął się na schodach, wykrzykując w oburzeniu na lud, który „panem ludów będąc, z lada błahego powodu więcej okazuje czci szermierzowi niż uświęconym władcom lub jemu, przy tym obecnemu".

36. Nie oszczędzał ani swojej, ani cudzej wstydliwości. Podobno utrzymywał stosunki miłosne, i to zmieniając się rolami: z M. Lepidem 74. Mnesterem 75, aktorem pantomimy, oraz z niektórymi spośród zakładni­ków. Waleriusz Katullus, młodzieniec z rodziny konsularnej, na cały głos wykrzykiwał, że musiał oddać się Kaliguli i że boki ma już obolałe od tego stosunku. Oprócz związków kazirodczych z siostrami i osławio­nego stosunku z ladacznicą Pyrallidą nie darował prawie żadnej kobiecie znakomitego rodu. Zapraszał je najczęściej wraz z mężami na ucztę. Gdy przechodziły obok jego stóp, starannie i rozważnie im się przyglądał obyczajem handlarzy niewolników, nieraz ręką podnosząc którejś głowę, jeżeli schylała ją ze wstydu. Następnie, ilekroć miał ochotę, opuszczał salę jadalną, uprowadzając na stronę tę, która mu się najbardziej po­dobała. Wkrótce wracał ze świeżymi jeszcze śladami rozpusty i bądź to jawnie chwalił, bądź ganił, wyliczając poszczególne zalety lub usterki cielesne i miłosne. Niektórym w imieniu nieobecnych mężów dawał rozwód i kazał go wciągać do akt urzędowych.

37. Rozmiarami rozrzutności przeszedł wszystkich marnotrawców. Wymyślił nowy rodzaj łaźni, najdziwaczniejsze rodzaje potraw i posił­ków. Kąpał się w ciepłych i zimnych wonnościach. Pijał najcenniejsze perły, rozpuszczone w occie. Biesiadnikom przy nakryciu kładł chleb i zakąski ze złota, powtarzając, że „albo musi być sknerą, albo Cezarem". Z przyczółka bazyliki julijskiej76 rzucał przez kilka dni między lud pieniądze, co wyniosło niemałą sumę. Wybudował również dziesięciorzę-dowce liburnijskie. Miały one rufy wysadzane drogimi kamieniami, różnobarwne żagle, rozległe termy, portyki, jadalnie, rosły na nich krzewy

71 Kapłan świątyni Diany w okolicy Arycji, zwany królem nemoreńskim (nemus, tj. gaj) od gaju, który otaczał świątynię. Był nim z zasady zbiegły niewolnik; zwyczaj nakazy­wał, aby następcą dotychczasowego kapłana był ten, kto go zabije, zwyciężywszy w walce.

72 Mowa tu o essedarii, tzn. gladiatorach walczących na galickich wozach (essedum), za­przęgniętych w dwa konie.

73 Róg togi (lacinid) zarzucany był przez Rzymian na plecy.

74 Wymieniony już Kal. uw. 48.

75 M n e s t e r, później jeden z kochanków Messaliny, żony Klaudiusza, został zamordowany na rozkaz Klaudiusza.

76 Na Forum Romanum.

 

 

 

ROZDZIAŁ 36-38 193

winnej latorośli i drzewa owocowe różnego gatunku. Wśród nich biesia­dując, w jasny dzień, wśród pląsów i pieni, płynął wzdłuż brzegów Kampanii. Przy budowie swych pałaców lub will wiejskich zawsze pragnął, gardząc wszelkimi względami rozumowymi, osiągnąć to przede wszyst­kim, co wydawało się niewykonalne. Rzucano groble w burzliwe i głę­bokie morze. Kuto najtwardsze skały. Podnoszono sztucznymi nasypami równiny do wysokości gór. Wyrównywano łańcuchy górskie, ścinając szczyty i zasypując przepaście. To wszystko nieprawdopodobnie szybko. Winny opóźnienia płacił głową. Jednym słowem - nie wdając się w szczegóły - zużył w ciągu niecałego roku olbrzymie bogactwa i cały sławny skarb Tyberiusza Cezara w sumie dwu miliardów siedmiuset milio­nów sestercjów.

38.   Zubożały,   w  potrzebie  uciekł  się  do  grabieży,  stosując  różne i  najwymyślniejsze   rodzaje fałszywych  oskarżeń,  licytacyj  i podatków. Twierdził, że nieprawnie korzystają z obywatelstwa rzymskiego ci, których przodkowie uzyskali je dla siebie i swych potomków, o ile nie są synami; nie należy rozciągać pojęcia „potomni" poza ten stopień pokrewieństwa. Gdy mu pokazywano wydane przez boskiego Juliusza i boskiego Augusta patenty, unieważnił je, niby jako przestarzałe i zużyte.  Oskarżał także o fałszywe podanie  wysokości swego majątku tych, których dobra od ostatniego spisu  wykazały wzrost  z jakiejkolwiek przyczyny.  Unieważ­niał jakoby za niewdzięczność testamenty najpoważniejszych centurionów, zmarłych od początku panowania Tyberiusza, którzy nie wyznaczyli spadko­biercami ani jego, ani Tyberiusza. Również uznał za nieważne i bez zna­czenia testamenty tych wszystkich, co do których otrzymał czyjkolwiek donos, jakoby mieli oni zamiar w chwili śmierci dziedzictwo swe przeka­zać Cezarowi. Taką grozę posiał, że nawet obcy zupełnie ludzie publicz­nie wyznaczali go swym spadkobiercą na równi z przyjaciółmi, rodzice na równi z dziećmi.  Mało tego. Nazywając ich z przekąsem figlarzami za to, że po wyznaczeniu spadkobierców ociągają się ze śmiercią, nie­jednemu posłał zatrute smakołyki. Sprawy spadkowe rozpatrywały sądzie osobiście, obmyśliwszy z góry wysokość sumy, jaką pragnął dla siebie uzyskać w czasie  posiedzenia.  Uzyskawszy ją, zabierał się natychmiast do wyjścia. Nie dopuszczając nawet najmniejszej zwłoki, pewnego dnia skazał jednakowym wyrokiem przeszło czterdziestu oskarżonych z powodu różnych  przewinień  i   chełpił  się,   zbudziwszy   ze   snu   Cezonię,   „ile  to zdziałał, gdy ona odbywała drzemkę południową". Ogłosił licytację i wy­stawił na nią ruchomości pozostałe z wszelkich widowisk oraz sprzedał, wyznaczając osobiście ceny. Ciągnął je tak wysoko, że niektórzy, zmusze­ni do kupna pewnych rzeczy niesłychanie drogo i w ten sposób wyzuci z majętności, żyły sobie pootwierali. Powszechnie wiadomo, co urządził Aponiuszowi   Saturninowi.   Oto   Aponiusz  Saturninus  podczas  licytacji drzemał sobie na jednej z ław. Gajus zwrócił uwagę woźnemu, aby nie po­mijał byłego pretora, który częstymi ruchami głowy mu przytakuje, oraz

 

 

 

194 GAJUS KALIGULA

nie wcześniej zamknął licytację, aż przyznano Saturninowi bez jego wiedzy trzynastu gladiatorów za dziewięć milionów sestercjów.

39. Na domiar tego, gdy w Galii77 sprzedał po zawrotnych cenach klejnoty skazanych sióstr, ich sprzęt, niewolników, a nawet wyzwoleńców, zachęcony zyskiem, kazał jeszcze z Rzymu przywieźć wszelkie ruchomości dawnego pałacu. Do przewozu zabrał wszelkie płatne pojazdy, młynarzom zaprzęgi. Wskutek tego często brakowało chleba w Rzymie, wielu zaś uczestników procesów przegrało sprawy, nie mogąc przybyć na poręczony termin. Dla sprzedaży tych rupieci użył wszelakiego podstępu i wabnych słów, bądź to ganiać jednych za chciwość i że nie wypada, aby oni byli bogatsi od cesarza, bądź wobec innych udając skruchę, że sprzętu prynce-psów wyzbywa się na korzyść osób prywatnych. Dowiedział się raz, że pewien bogacz z prowincji dwieście tysięcy sestercjów rozdał dworakom 78, aby cichaczem wkręcili go na ucztę. Mile to przyjął, że tak wysoko ocenia się zaszczyt zasiadania przy jego stole. Następnego dnia, gdy ów bogacz obecny był na licytacji publicznej Kaligula przysądził mu jakąś drob­nostkę za dwieście tysięcy i kazał mu oznajmić, że będzie ucztował u cesa­rza na własne jego zaproszenie.

40. Wyznaczył nowe i niesłychane podatki, ściągając je początkowo przez dzierżawców publicznych, następnie, ponieważ ich dochód zbytnio wzrastał, za pośrednictwem centurionów i trybunów pretoriańskich, nie pominąwszy niczego ani nikogo, żeby nie nałożyć jakiejś daniny. Od środków spożywczych, które sprzedawano w całej stolicy, ściągano określony z góry podatek. Od sporów i procesów sądowych, gdziekolwiek się one zawiązały, czterdziestą część sumy stanowiącej przedmiot sporu. Nakładano jeszcze karę, jeśli udowodniono, że ktoś usiłował wejść w ukła­dy ze stroną przeciwną lub poniechać w ogóle procesu. Od tragarzy pobie­rano ósmą część dziennego zarobku. Od dochodów prostytutek tyle, ile każda zarobiła jednorazowym stosunkiem. Dodano nowelę do artykułu tej ustawy, że podlegają opodatkowaniu ze strony państwa zyski nierządnic, stręczycieli oraz objęte są tym podatkiem osoby zamężne winne nierządu.

41. Zapowiedział tego rodzaju podatki, lecz nie podał obwieszczeniem do wiadomości publicznej. Wskutek nieznajomości tekstu dopuszczono się wielu wykroczeń. Wówczas dopiero, gdy lud się burzył, Kaligula ustawę ogłosił, lecz bardzo małymi literami i w takim zaułku, żeby nikt nie mógł przepisać. Chcąc wyzyskać do ostatka wszelką sposobność łupu, założył na Palatynie dom publiczny. Tam urządził i ozdobił odpowiednio do ma­jestatu cesarskiego liczne oddzielne pokoiki, w których umieszczono mężatki i młodzież męską wolnego pochodzenia. Rozesłał po fortach i bazylikach swych wywoływaczy, aby zapraszali na rozpustę młodzieńców i starców. Gościom zakładu udzielano lichwiarskich pożyczek i wyzna-

77 W r. 39 n.e.

78 Tzw. wywoływaczom (vocatoreś), którzy zapraszali gości na uczty pałacowe.

 

 

 

ROZDZIAŁ 39-44 195

czona do tego służba spisywała jawnie ich nazwiska jako osób pomnażają­cych dochody cesarza. Nie gardząc także zyskiem z gry, powiększył go jeszcze szulerką i krzywoprzysięstwem. Raz podczas gry poprosił najbliż­szego partnera, aby go zastąpił, a sam wyszedł do atrium pałacowego. Widząc przechodzących dwu bogatych rycerzy rzymskich, kazał ich bez­zwłocznie schwytać i ograbić z majętności. Nie posiadając się z uciechy, powrócił, chełpliwie mówiąc, że „nigdy jeszcze nie trafiła mu się tak dobra sposobność w grze".

42. Gdy urodziła mu się córka, zaczai się uskarżać na ubóstwo i na pomnożenie swych obowiązków cesarskich przez ojcowskie oraz przyj­mował dary na utrzymanie i posag dziewczynki. Zapowiedział obwieszcze­niem, że na Nowy Rok będzie przyjmował podarunki. W tym dniu stanął w przedsionku pałacu celem odbierania drobnych datków pieniężnych, które tłumy ludzi wszelkiego rodzaju rzucały przed nim pełnymi garścia­mi i z zanadrza togi. Wreszcie ogarnęła go taka żądza bezpośredniego zetknięcia z pieniądzem, że często deptał boso po olbrzymich stosach złotych monet zsypanych na dużej przestrzeni i całym ciałem długo tarzał się po nich.

43. Raz tylko zetknął się z wojaczką i rzemiosłem wojennym, i to przy­padkiem. Mianowicie zapędził się raz do Mewanii79, aby odwiedzić gaj i rzekę Klitumnus80. Podczas tej wycieczki zwrócono mu uwagę, że warto uzupełnić cesarską gwardię Batawów. Wówczas powziął nagle myśl wyprawy na Germanię. Bezzwłocznie ściągnął zewsząd legiony i od­działy posiłkowe. Zarządził wszędzie najsurowszy zaciąg. Nagromadził wszelkiego rodzaju zapasy żywnościowe w takich ilościach, jakich nigdy dotychczas nie przygotowywano. Ruszył w drogę. To zdążał tak pospiesz­nie i gwałtownie, że oddziały pretorianów wbrew zwyczajowi musiały umieścić chorągwie na podwodach, a same pędzić za cesarzem. To znów posuwał się nad miarę powolnie i wśród takich wygód, że kazał się nieść w lektyce ośmiu ludziom, od pospólstwa pobliskich miast wymagał, aby mu umiatano i skrapiano wodą zakurzone drogi.

44. Z chwilą przybycia do obozu, aby okazać się wodzem energicznym i surowym, odesłał z naganą legatów, którzy zbyt późno przyprowadzili z różnych krajów oddziały posiłkowe. Podczas przeglądu wojska odebrał dowództwo większości centurionów primipilarnych, oficerom już doświad­czonym w rzemiośle wojennym, m.in. takim, którym za kilka dni kończyła się wysługa lat, za przyczynę podając ich starość i niedołęstwo. Innych zganił za chciwość i obciął im wysłużoną odprawę wojskową do wysokości * sześciu tysięcy sestercjów. Cała wyprawa skończyła się na tym, że przy­jął poddanie się Adminiusza, syna Cynobellina, króla Brytannów, który,

 

79 M e w a n i a, stare miasto Umbrii nad Klitumnem.

80 Klitumnus,   źródło i rzeka w Umbrii, sławne z czystości

 swych wód i piękności biegu.

 

 

 

196 GAJUS KALIGULA

wypędzony przez ojca, zbiegł do Rzymian z niewielkim oddziałem. Kaligula wysłał napuszony list do Rzymu, jak gdyby podbił całą wyspę. Gońcom polecił, aby wjechali rydwanem aż na forum do kurii i aby złożyli spra­wozdanie konsulom tylko w świątyni Marsa wobec licznie zgromadzonego senatu.

45. Wkrótce wobec braku podstawy do dalszej wojny kazał kilku Ger­manom ze swej straży przybocznej przeprawić się za Ren i tam się ukryć oraz polecił, aby po śniadaniu oznajmiono mu z jak największym zgieł­kiem o zbliżaniu się wroga. Gdy tak się stało, pomknął z przyjaciółmi i grupą konnicy pretorianów do najbliższego lasu, powycinał trochę drzew i przybrawszy je na kształt trofeów zwycięskich, powrócił nocą przy pochodniach. Tym, którzy nie podążyli za nim, wyraził naganę za tchórzliwość i gnuśność. Towarzyszów i współuczestników zwycięstwa obdarzył wieńcami nowego rodzaju i nazwy, mianowicie: wyróżnia­jącymi się kształtem słońca, księżyca i gwiazd, a nazywał je „wy­wiadowczymi". Innym razem uprowadzić kazał jako zakładników mło­dzieniaszków ze szkoły początkowej i potajemnie wysłał ich naprzód. Potem nagle porzucił biesiadę, ruszył z konnicą w pościg za nimi, jako niby zbiegami, schwytał i przywiódł z powrotem w kajdanach. W czasie tego mimu stracił wszelką miarę. Oto gdy zasiadł powtórnie do uczty, a oficerowie przybyli z oznajmieniem, że oddziały ściągnęły już z po­wrotem, zaprosił ich do stołu tak, jak stali, jeszcze w pancerzach. Także zwrócił się do nich ze znanym wierszem Wergilego, aby „wytrwali i za­chowali siebie do lepszych czasów"81. Jednocześnie zgromił ostrym obwieszczeniem nieobecny senat i lud za to, że „zażywa zbyt długich biesiad, widowisk cyrkowych i scenicznych, błogich wywczasów, gdy Cezar walczy i narażony jest na tak wielkie niebezpieczeństwa".

46. Wreszcie, jak gdyby chcąc skończyć wojnę, rozwinął wojsko w peł­nym szyku na brzegu Oceanu. Rozmieścił kusze i maszyny oblężnicze. Nikt w tym czasie ani nie znał, ani nie domyślał się nawet jego zamia­rów. Nagle rzucił rozkaz, aby zbierano muszle i napełniano nimi szyszaki oraz poły ubrań, nazywając „łupami Oceanu, należnymi Kapite­lowi i Palatynowi". Na znak zwycięstwa wznieść. kazał bardzo wysoką wieżę, z której, jak z Farosu82, miało nocą błyszczeć światło celem wskazywania kierunku okrętom 83. Następnie zapowiedział dla żołnierzy nagrodę po sto denarów na głowę i jak gdyby w ten sposób dał dowód szczodrobliwości ponad wszelką miarę, rzekł: „Odejdźcie radośni, odejdź­cie bogaci".

81 Cytat z Eneidy (I 207).

82 Słynna latarnia morska, wzniesiona na wysepce Faros u wejścia do portu Aleksandrii. Miała koło 100 m wysokości. Najniższa kondygnacja była czworokątna, środkowa - ośmiokątna, najwyższa - okrągła.

83 Był to prawdopodobnie Portus Itius (Gessoriacus), skąd Juliusz Cezar wyruszył w r. 54 przed n.e. do Brytanii, dziś prawdopodobnie Boulogne-sur-Mer.

 

 

 

ROZDZIAŁ 45-49 197

47. Z kolei zajął się przygotowaniem triumfu. Nie wystarczyło mu to, że miał jeńców i zbiegów barbarzyńskich, lecz także spośród Galów wybrał wszystkich najroślejszych i jak sam mówił z grecka, „godnych udziału w triumfie", niektórych z książęcych rodzin. Tych wszystkich

trzymał u siebie w odwodzie dla uświetnienia uroczystości. Zmusił ich do zapuszczenia włosów, ubarwienia na rudo, kazał im poduczyć się języka germańskiego i przyjąć imiona barbarzyńskie. Polecił, aby trój-rzędowce, którymi wpłynął na Ocean, zostały zawiezione do Rzymu przede wszystkim drogą lądową. Napisał do swoich urzędników skarbowych, aby „mu przygotowali triumf za jak najmniejszą sumę, lecz taki, jakiego drugiego nie było, ponieważ mają prawo rozporządzać majątkiem każ­dego obywatela".

48. Nim opuścił prowincję, powziął myśl niewymownie okrutną, aby legiony, które niegdyś po zgonie Augusta podniosły bunt, wyciąć w pień za to, że trzymały wówczas w oblężeniu wodza Germanika, jego ojca, i jego samego, jeszcze będącego niemowlęciem. Zaledwie z trudem dał się odwieść od tak szalonego pomysłu. Wszakże już żadną miarą nie można go było skłonić do poniechania upartej zachcianki przynajmniej zdzie­siątkowania tych legionów. Wezwał je na zgromadzenie wojskowe bez broni, nawet bez mieczy, i otoczył uzbrojoną konnicą. Lecz widząc, że żołnierstwu sprawa wydała się podejrzana i że wielu z nich chyłkiem się wysuwa, aby chwycić za broń na wypadek jakiegoś aktu przemocy, Kaligula wymknął się z zebrania i natychmiast pognał do stolicy. Tu dopiero całą swą wściekłość wywarł na senacie, któremu jawne groźby rzucał, aby tym skuteczniej odwrócić uwagę od pogłosek tak uwłacza­jących jego imieniu. Między innymi skarżył się, że go okradzione z na­leżnego triumfu. Tymczasem on sam niedawno zabronił pod karą śmierci wszelkiego roztrząsania sprawy zaszczytów dla siebie.

49. Więc kiedy jeszcze w drodze do Rzymu przybyli doń przedstawi­ciele najświetniejszego stanu 84 z prośbą, aby przyspieszył swój powrót, na prośby ich rzekł głosem jak najbardziej podniesionym: „Przyjdę, przyj­dę, lecz i ten ze mną", potrząsając często głownią miecza, który miał u pasa. W obwieszczeniu oficjalnym oznajmił, że „powraca, lecz tylko do tych, którzy go pragną, a więc do stanu rycerskiego i ludu; odtąd nie będzie się czuł ani współobywatelem, ani pryncepsem dla senatu". Za­bronił także, aby którykolwiek z senatorów wyszedł mu na spotkanie. Zaniechawszy w ogóle triumfu czy może go tylko odłożywszy, wkroczył do stolicy w sam dzień swych urodzin, poprzestając na owacji. Umarł w niespełna cztery miesiące potem. Ośmielił się w swym życiu na potworne występki, ale jeszcze gorsze zamyślał. Oto postanowił zamieszkać w Ancjum, potem przenieść się do Aleksandrii, ale uprzednio zgładzić

84

Tj. stanu senatorskiego.

 

 

 

198 GAJUS KALIGULA

wszystkich najwybitniejszych przedstawicieli obydwu stanów85. Celem rozwiania wątpliwości powiem, że w jego poufnych dokumentach zna­leziono dwa pisma o różnych tytułach, jeden spis miał tytuł Miecz, drugi - Sztylet. Obydwa wyszczególniały nazwiska i przestępstwa ludzi przeznaczonych na karę śmierci. Znaleziono również wielką skrzynię, pełną wszelakich trucizn, które podobno Klaudiusz wrzucił natychmiast do morza i tak je nimi zakaził, że ryby poginęły i przypływ wyrzucił ich martwe szczątki na najbliższe brzegi86.

50. Wzrost miał wysoki, cerę bardzo bladą, proporcje ciała niewłaściwe: nadmiernie cienką szyję i golenie, oczy i skronie wpadnięte, czoło szerokie i .posępne, włosy rzadkie z łysiną pośrodku, poza tym na całym ciele porośnięty włosem87. Dlatego gdy ktoś spojrzał na przechodzącego cesarza z góry lub w ogóle z jakiejkolwiek przyczyny wymienił wyraz „koza", uchodziło to już za sprawę gardłową i powodowało zgubę. Twarzy z natury odrażającej i szpetnej naumyślnie jeszcze dzikszy nadawał wyraz, układając przed zwierciadłem we wszelkie grymasy budzące grozę i obawę. Nie był zdrowy ani fizycznie, ani umysłowo. W dzieciństwie dręczyła go epilepsja. W młodości na ogół wytrzymały był na trudy. Jednak czasem pod wpływem nagłej słabości z trudem mógł chodzić, stać, zebrać się w sobie i przetrwać ten stan. Brak równowagi umysłowej sam odczuwał i często zamyślał oddalić się w ustronne miejsce 88, aby leczyć schorzały mózg. Podobno żona Cezonia napoiła go jakimś lekiem miłosnym i ten środek spowodował u niego szaleństwo89. Szczególnie cierpiał na bez­senność. Nie sypiał w nocy więcej niż trzy godziny. Nawet wówczas nie zażywał spokojnego odpoczynku, lecz zakłócały mu sen dziwne widziadła, jak dla przykładu: oto między innymi raz mu się wydało, że widzi morze w postaci ludzkiej i rozmawia z nim. Znudzony czuwaniem i leżeniem, to przez większą część nocy przesiadywał na łóżku, to błąkał się po długich portykach, bezustannie wzywając i oczekując świtu.

51. Za najsłuszniejsze uważałbym chorobie umysłowej przypisać dwie rozbieżne jego wady: najwyższą pewność siebie i z drugiej strony nad­mierną bojaźliwość. On, który tak bardzo gardził bogami, na najmniej­szy odgłos gromu lub blask błyskawicy przymykał oczy, zasłaniał głowę. Przy silniejszych odgłosach zrywał się z pościeli, a nawet krył się pod łóżko. Podczas podróży po Sycylii ośmieszał wiele tamtejszych przesą­dów, a sam nagle w nocy uciekł z Messyny, przerażony dymem i pomrukiem

85 Tj. senatorskiego i rycerskiego. Według Seneki (De ira III 19) Kaligula miał zamiar zgładzić cały senat: ąui de toto senatu trucidando cogitabat.

86 Tu kończy się chronologiczny opis życia Kaliguli, a w następnym rozdziale zaczy­nają się species, tj. opisy cech zewnętrznych i wewnętrznych.

87 Zgodny   z   tym   opisem   Swetoniusza  jest   opis   Kaliguli   u   Seneki   (De  constantiti sapientis 18).

88 Prawdopodobnie do Antycyry.

89 Żona Kaliguli: Milonia Caesonia; Juwenalis (Sat. VI 616).

 

 

 

ROZDZIAŁ 50-53 199

wydobywającym się ze szczytu Etny. To znowu ciskał największe groźby na barbarzyńców. Lecz gdy po drugiej stronie Renu odbywał podróż po­jazdem w wąwozie wśród stłoczonego orszaku, a ktoś zauważył, że nie­mały powstałby popłoch, gdyby skądś ukazał się nieprzyjaciel, Kaligula natychmiast wsiadł na konia i szybko zawrócił do mostów. Zastał zatło­czone przez ciury obozowe i tabory. Nie cierpiąc zwłoki kazał się prze­nieść na rękach i ponad głowami ludzi. Wkrótce posłyszawszy także o buncie Germanów, zamierzał uciec i trzymał w pogotowiu okręty jako pomoc w ewentualnej ucieczce. Uspokajała go tylko ta pocieszająca myśl, że pozostaną mu przynajmniej prowincje zamorskie, jeśliby zwycięzcy zajęli łańcuchy górskie Alp, jak Cymbrowie, lub nawet Rzym, jak niegdyś Senonowie90. Przypuszczam, że to nasunęło później jego zabójcom pomysł użycia kłamstwa wobec burzącego się żołnierstwa, mianowicie, że Kaligula sam zadał sobie śmierć, przerażony wieścią o przegranej bitwie.

52. W zakresie stroju, obuwia i w ogóle wyglądu zewnętrznego nie stosował się nigdy ani do obyczaju ojczystego, ani obywatelskiego, ani męskiego, ani wreszcie przyjętego w ogóle wśród ludzi. Często ukazywał się publicznie odziany w płaszcze haftowane i wysadzane drogimi kamienia­mi, w tunice z rękawami, w bransoletach 91, nieraz w jedwabiach i długiej, kobiecej szacie, ze złotym szlakiem u dołu. Na stopy wkładał sandały albo koturny, to znów ciżmy żołnierskie, przystosowane do marszu, niekiedy damskie sandałki. Przeważnie można go było widzieć ze złoconą brodą, trzymającego w ręku znaki bogów: albo piorun, albo trójząb, albo kadu-ceusz; albo nawet w stroju Wenery. Szaty triumfalne nosił stale jeszcze przed wyprawą wojenną, czasem wdziewał pancerz Aleksandra Wielkiego, wydobyty z jego grobowca.

53. W zakresie sztuk wyzwolonych bynajmniej nie przykładał się do nauki. Stosunkowo najwięcej pracował nad wymową. Posiadał dużą łatwość i potoczystość słowa, szczególnie jeśli wypadło mu przeciw komuś występować. W gniewie dopisywała mu swada i myśl, a także czystość wymowy i donośność głosu. Z podniecenia nie mógł ustać w miejscu, a sły­szeć go mogli nawet z daleka stojący. Mając przemawiać publicznie, groźnie zapowiadał, że „wystrzeli pocisk swej nocnej pracy". Gardził stylem wyszukanym i ozdobnym. Mawiał o Senece, który wówczas najwięk­szym cieszył się powodzeniem, iż „tworzy on tylko same napuszone mowy i że jego pisma92 są piaskiem bez wapna". Układał również odpowie-

90 Senonowie (Senones), potężny szczep galicki w Galii środkowej. Koło r. 400 przed n.e. część tego ludu wyruszyła do północnej Italii (mówi o tym Liwiusz V 35). Od r. 391 przed n.e. walczyli z Rzymianami, wreszcie w 283 przed n.e. zostali całkowicie zniesieni przez konsula Dolabellę.

91 Taki sam obraz przedstawia Seneka (De const. sap. 18): Ipse [Caius] perlucidus, crepidatus, armillatus, tj.: Sam Gajus świetnie błyszczący, w sandałach, w bransoletach.

92 Styl Seneki odznaczał się maleńkimi zdankami, zwartymi, rytmicznymi, uzbrojonymi w dynamiczne antytezy, błyskotliwymi, z tendencją do krótkości i unikaniem spójników międzyzdaniowych.

 

 

 

200 GAJUS KALIGULA

dzi na udane przemówienia krasomówców oraz obmyślał obrony lub oskarżenia znacznych osobistości, sądzonych w senacie. W zależności od natchnienia literackiego obciążał kogoś swoją wypowiedzią albo wspie­rał. Przez publiczne obwieszczenia zapraszał rycerzy, aby go przyszli posłuchać.

54. Uprawiał bardzo gorliwie umiejętności innego rodzaju, wręcz od­mienne. Był z niego i gladiator tracki, i woźnica, i śpiewak, i tancerz, fechtował się orężem bojowym, powoził w cyrkach wznoszonych [dla niego] w wielu miejscowościach, szczególnie jednak lubił śpiewać i tańczyć. Nawet na publicznych widowiskach nie mógł się powstrzymać od tego, aby podczas występu aktora tragicznego nie wtórować mu śpiewem lub wobec całej publiczności nie odtwarzać ruchów aktora pantomimy, niby to chwaląc lub poprawiając. Z tej samej, zdaje się, przyczyny wyznaczył tego dnia, w którym zginął, nocne czuwanie, aby tym korzystniej pod osłoną nocy wypadł jego pierwszy występ na scenie. Tańczył nieraz także nocą. Raz nawet wezwano trzech byłych konsulów na Palatyn o drugiej zmianie93 warty. Spodziewali się po tym wezwaniu wiele złego, nawet rzeczy najgorszych. Tymczasem Kaligula umieścił ich na estradzie94 i nagle wśród ogłuszającego hałasu fletni i rytmicznego przytupywania drewnianych sandałów95 orkiestrantów wyskoczył na scenę w płaszczu i w tunice do stóp, wykonał taniec przy wtórze śpiewu i znikł. Jakkolwiek tak bardzo pojętny w zakresie różnych umiejętności, pływać się nie nauczył.

55. Kogo sobie upodobał, tego popierał wszelkimi sposobami wprost do zapamiętania. Mnestera, aktora pantomimy, całował w czasie samego przedstawienia. Jeśli ktoś w chwili jego występu tanecznego wywołał choćby najlżejszy szmer, kazał go ściągnąć z miejsca i własnoręcznie siekł rózgami. Gdy [w takiej chwili] pewien rycerz rzymski zachowywał się zbyt hałaśliwie, zawiadomił go Kaligula przez centuriona, aby niezwłocznie udał się do Ostii i zawiózł królowi Ptolemeuszowi do Mauretanii jego list. Treść listu była taka: „Temu, kogo do ciebie posłałem, nie świadcz ani dobra, ani zła". Na czele swej przybocznej gwardii germańskiej po­stawił grupę gladiatorów walczących orężem trackim. Uszczuplił uzbro­jenie gladiatorów - murmillonów. Gdy jeden z nich, Kolumbus, zwycię­żył, lecz został lekko zraniony, Kaligula zatruł mu ranę trucizną, którą

93 Rzymianie określali porę nocy przy pomocy wart (vigiliae). Warta nocna zaczynała się już od godz. 18 i trwała do 6 rano. Zmiany następowały co trzy godziny: 18-21 prima vigilia, 21-24 secunda vigilia, O-3 tertia vigilia, 3-6 ąuarta vigilia. Istniały pewne przesunięcia w zależności od pory roku. Tutaj: o drugiej zmianie, tzn. między 21 a 24.

94 Estrada (pulpitum) w rzymskim teatrze odpowiadała tej części sceny greckiej, którą nazywano Xoye!ov, tj, miejscu, skąd mówiono. Resztę stanowił budynek sceniczny z otwo­rami na drzwi.

95 Sandałki drewniane (scabella) do wystukiwania taktu posiadały prawdopodobnie w tylnej części wmontowany instrument muzyczny jednotonowy, wprawiany w ruch na­ciskiem stopy, na zasadzie akordeonu. Używano go w teatrach: deinde scabella concrepant, aulaeum tollitur (Cicero, Pro Caelio 27).

 

 

ROZDZIAŁ 54-57 201

odtąd nazywał kolumbijską. W każdym razie z całą pewnością znaleziono ją wśród innych trucizn, wpisaną pod tą nazwą własnoręcznym pismem Kaliguli. Cyrkowemu stronnictwu Zielonych 96 oddany był tak namiętnie, że nawet obiady jadał stale w ich stajniach i tam przesiadywał. Na jakimś przyjęciu ofiarował woźnicy Eutychowi na pożegnanie w podarunku dwa miliony sestercjów. W przeddzień igrzysk cyrkowych, na których miał biegać jego koń, Incitatus, nakazywał przez żołnierzy ciszę w całym są­siedztwie, aby nikt nie zakłócał jego odpoczynku. Dał mu nie tylko marmu­rową stajnię i żłób z kości słoniowej, czapraki purpurowe, naszyjniki z drogich kamieni, lecz nawet pałac, rzeszę niewolników i meble, aby tym wystawniej podejmować osoby zaproszone w imieniu konia. Podobno miał zamiar wyznaczyć go na konsula.

56. Wobec takich szaleństw i rozbojów niejednemu przyszło na myśl zamordować go. Jeden i drugi spisek został wykryty. Inni chętni zwlekali z braku sposobności. Dwaj obywatele wspólnie powzięli plan i wykonali go, nie bez wiedzy najpotężniejszych wyzwoleńców i dowódców przybocz­nej gwardii cesarskiej. Mianowicie oni sami, chociaż niesłusznie wymie­niono ich wśród uczestników jednego spisku przeciw Kaliguli, czuli się już odtąd podejrzani i źle widziani przez niego. Oto natychmiast [po wykryciu owego spisku] wziął ich Kaligula na bok i zapewnił, dobywszy miecza, że „sam gotów sobie życie odebrać, jeśli także wedle ich zdania zasługuje na śmierć". Czym wywołał straszną ich nienawiść. Odtąd nie­ustannie oskarżał jednego przed drugim i waśnił ich między sobą. Wreszcie postanowiono napaść na niego, gdy będzie wychodził w południe z igrzysk palatyńskich97. Wówczas Kasjusz Cherea, trybun oddziału preto­rianów, zażądał dla siebie pierwszej roli, ponieważ Gajus miał zwyczaj piętnować tego starszego już oficera przezwiskiem niedołęgi i baby, obrzucając wszelkimi obelgami. Gdy ten pytał o hasło, dawał: „Priapa" 98 lub „Wenerę". Gdy dziękował mu za coś, podawał dłoń do pocałowania, nadając jej sprośny kształt i ruch.

57. Przyszły mord zapowiedziały liczne znaki wróżebne. W Olimpii posąg Jowisza, który Kaligula postanowił rozebrać i przewieźć do Rzymu, wybuchnął nagle tak gwałtownie śmiechem, że rusztowania runęły, wskutek czego rzemieślnicy się rozbiegli. Wkrótce nadszedł pewien człowiek, imieniem Kasjusz, zapewniając, że we śnie otrzymał rozkaz zabicia wołu na ofiarę Jowiszowi. W Kapitol kapuański uderzył piorun w sam dzień idów marca, również w Rzymie w miejsce święte Apollina Palatyńskiego, strażnika atrium. Niektórzy przypuszczali, że jedna wróżba zapowiada

96 Woźnicy cyrkowi tworzyli cztery stronnictwa: Zielonych (factio prasina), Błękitnych {factio veneta). Białych (factio alba). Czerwonych (faction russata lub russea). Domicjan do­rzucił jeszcze dwa (Dom. 7): Złotych (factio aurata). Purpurowych (factio purpurea).

91 Igrzyska palatyńskie zostały ustanowione przez Liwie po śmierci Augusta.

98 P r i a p o s, syn Dionizosa i Afrodyty. Męskie bóstwo płodności pól i trzód, ogrodów, szczególnie zaś winnej latorośli. Składano mu w ofierze pierwociny owoców i plonów.

 

 

 

202 GAJUS KALIGULA

niebezpieczeństwo grożące panu od jego sług, druga jakieś ważne za­bójstwo, podobne do tego, jakiego dokonano niegdyś w tym samym dniu". Gdy Kaligula prosił astrologa Sullę o postawienie mu horo­skopu, ten najbardziej stanowczo zapowiedział, że zbliża się niechybny mord. Wyrocznia 10° Fortuny w Ancjum ostrzegła go, aby miał się na baczności przed Kasjuszem. Z tego powodu wydał Kaligula rozkaz zgła­dzenia Kasjusza Longina, ówczesnego prokonsula Azji, zapominając, że Cherea nazywa się także Kasjusz. W przeddzień śmierci miał sen, że jest w niebie przy tronie Jowisza, a ten palcem prawej stopy popchnął go i zrzucił na ziemię. Także inne zdarzenia, które przypadkiem miały miejsce tego właśnie dnia, a tuż przed mordem, uznano za wróżebne. W czasie składania ofiar Kaligula obryzgany został krwią flaminga. Aktor panto­mimy Mnester wystąpił z popisem tanecznym w tej samej tragedii 101, jaką niegdyś zagrał aktor tragiczny Neoptolem w czasie igrzysk, na których został zabity król macedoński Filip102. W przedstawieniu mimu pod tytułem Laureolus 103 gdzie aktor główny, wydobywający się spod zgliszcz, bluzga krwią, liczni aktorzy drugoplanowi na wyścigi pokazywali swą biegłość w tej sztuce i cała scena spłynęła krwią. Na następną noc przygotowywano widowisko, w którym scenę piekła mieli odegrać Egipcja­nie i Etiopowie.

58. Dziewiątego dnia przed kalendami lutego 104 koło godziny siódmej namyślał się właśnie Kaligula, czyby nie wstać 105 i nie wybrać się na śnia­danie. Lecz czuł się jeszcze ociężały po wczorajszym posiłku. Dopiero ulegając namowom przyjaciół wyszedł. Tymczasem w krytej galerii, przez którą należało przejść, przygotowywały się do występu pacholęta znako­mitych rodów, sprowadzone z Azji na popisy sceniczne. Kaligula przysta-' nął, aby im się przyjrzeć i dodać odwagi. Gdyby kierownik trupy nie po­wiedział, że czuje się zziębnięty, Kaligula z pewnością zawróciłby i kazał im zaraz urządzić przedstawienie. Co się dalej stało, dwojako jest poda­wane. Jedni twierdzą, że gdy. cesarz rozmawiał z chłopcami, Cherea 106 z tyłu w kark ugodził go śmiertelnie mieczem, wołając: „bij" 107, nastep-

99 Zabójstwo Juliusza Cezara w dniu 15 marca 44 r. przed n.e.

100 W Ancjum były dwie Fortuny, które dawały wróżby. Marcjalis (V l, 3) nazywa je: siostry nieomylne - veridicae Sorores.

101 Była to tragedia Kinyras, w której bohater tytułowy ginie razem z córką Myrrhą.

102 Filip II macedoński został zamordowany jesienią r. 336 przed n.e.

103 Laureolus, słynny rozbójnik, za karę ukrzyżowany i zdany na pastwę dzikich zwierząt, bohater mimu układu pewnego mimografa, Katulla (Juwenalis, Sat. VIII 186).

104 24 stycznia 42 r. n.e.

105 Był właśnie na igrzyskach palatyńskich.

106Caius Cassius Chaerea, były centurion w Germanii w r. 14 n.e., trybun pretorianów przy Kaliguli.

107 Słowa Cherei są metaforą przeniesioną z rytuału ofiarniczego i były odpowiedzią rytualną kapłana sprawującego obrzęd; na pytanie sługi, czy ma zabić zwierzę ofiarne: agonel, kapłan odpowiadał: Hoc age! (Czyń to!). Tym samym Kaligula porównany został do zwierzęcia, które należy złożyć bogom w ofierze, a mord urósł do funkcji aktu religijnego.

 

 

 

ROZDZIAŁ 58-60 203

nie Korneliusz Sabinus, drugi ze spiskowców, trybun, z drugiej strony przebił mu pierś. Inni znowu podają, że najpierw wtajemniczeni centurio­nowie usunęli tłum, potem Sabinus zwyczajem wojskowym przystąpił do cesarza po hasło, a gdy Gajus odpowiedział „Jowisz", w tej chwili Cherea zakrzyknął: „Niech się dzieje pomsta!", i rozpłatał mu szczękę, gdy Kali-gula usiłował spojrzeć wstecz. Leżąc już cały w skurczach, wołał, „że jeszcze żyje". Reszta spiskowców dobiła go trzydziestoma ciosami. Miano­wicie hasło wszystkich brzmiało: „Powtórz". Niektórzy wbili żelazo nawet w organy męskie. Na pierwszy odgłos walki zbiegli się na pomoc tragarze lektyki z drągami oraz przyboczna gwardia germańska i poło­żyli trupem niektórych spośród morderców, nawet kilku nie wtajemniczo­nych senatorów.

59. Kaligula żył lat dwadzieścia dziewięć, panował trzy lata, osiem miesięcy, osiem dni. Zwłoki jego zawleczono po kryjomu do ogrodów Lamii 108, opalono tylko na byle jakim stosie i przykryto cienką warstwą darni. Później dopiero jego siostry, powróciwszy z wygnania, wydobyły ciało, spaliły i prochy pogrzebały. Jest rzeczą zupełnie pewną, że zanim się to stało, dozorcy ogrodów ciągle byli niepokojeni przez mary, także w tym domu, gdzie umarł, nie minęła jedna noc bez jakiejś strasznej zjawy, wreszcie sam dom spłonął w pożarze. Razem z Kaligula zginęła żona jego, Cezonia, przeszyta mieczem przez centuriona, córkę roztrzaskano o ścianę.

60. Jakie to były czasy, łatwo mógłby każdy wywnioskować nawet z tego, co nastąpiło. Oto gdy rozeszła się wieść o mordzie, na razie nie dano jej wiary podejrzewając, że to sam Gajus zmyślił nowinę o swym zabój­stwie i puścił ją w obieg, aby w ten sposób wybadać nastroje umysłów względem siebie. Spiskowcy także nie wyznaczyli nikogo na cesarza. Senat okazał tak jednomyślną wolę przywrócenia wolności, iż konsulowie zwołali pierwsze posiedzenie nie do kurii, gdyż nosiła nazwę Juliuszowej, lecz na Kapitol. Niektórzy senatorowie postawili wniosek, żeby w ogóle wymazać z pamięci ludzkiej imię Cezarów oraz świątynie ich zbu­rzyć. Zauważono przy tym i zapamiętano sobie szczególnie, że wszyscy Cezarowie noszący imię Gajus ginęli od miecza, począwszy już od tego, który zgładzony został za czasów Cynny.

108 Ogrody Lamii położone były na południowym stoku Wzgórza Eskwilińskiego w V dzielnicy Rzymu, obok ogrodów Mecenasa. Początkowo były w posiadaniu rodziny Aelii Lamiae, być może przyjaciela Horacego (Lucius Aelius Łamią, konsul z r. 3 n.e.), z kolei przeszły na własność domu cesarskiego; ulubione miejsce odpoczynku Kaliguli.

 

 

(za: Swetoniusz)