Gazeta codzienna

Sztuka. Kultura. Nauka.

* * *
Merkuriusz Polski dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej. Od 3 stycznia 1661.
piątek, 14 Grudzień, 2018 - 04:27
czw., 29/08/2013 - 19:39
Kategoria: 

Wenedowie, Wendowie, Wenetowie, Wenedzi tworzyli społeczność zamieszkującą w okresie rzymskim (I-IV w. n.e.) – ziemie nad Bałtykiem. Istnieje szereg hipotez na temat ich przynależności etnicznej. Identyfikowana jest ona ze Słowianami zachodnimi, Wandalami a także traktowana jako odrębny lud indoeuropejski.

 

Imperium Rzymskie z czasów Hadriana (117-38), pokazujące tereny państw Wenedów (Venedi). cc wikimedia

 

W czasach historycznych nazwą Wenedzi (Wenden lub Winden) określali Słowian Germanie. Nazwa ta występuje nawet w znaczeniu prawnym, w pochodzącym z początku XIII wieku Sachsenspiegel, jako odpowiednik wyrazu sclavus w łacińskiej redakcji tego zbioru[1]. W języku niemieckim jeszcze w XX wieku terminem Wenden (l.p. Wende) określano Słowian, obecnie rzeczownik Wenden i przymiotnik wendisch używa się w stosunku do Serbów łużyckich (zamiennie z Sorben, sorbisch), w języku fińskim Rosja to Venäjä, Venädä, Venät, podobnie w estońskim Vene, Venemaa, i karelskim Veneä. Również średniowieczne sagi skandynawskie nie nazywają Słowian inaczej niż Vinða, ew. Venða, a ziemię przez nich zamieszkałą Vindlandem[2]

Germańscy Wenedzi są znani jako synonim Słowian od VI wieku AD. Autorzy średniowieczni również stosowali terminu Wandale zamiast Wenedów / Słowian. Nie było wytłumaczenia tej identyfikacji w badaniach historycznych - [aż do chwili streszczonej w niniejszym akapicie pracy- przypis redakcji]. Pierwsze źródła zawierające wyrażenia te są: glosariuszem Wessobrunn (IX. w..), i tzw glosariusz Salomona. Kilka innych źródeł aż do 15 wieku także analizowano.Tzw "Spis narodów Franków", krótka genealogia narodów, która w zasadniczych tezach wypływa z Tacyta i jego potrójnego podziału Germanów. To założenie, włączające Słowian do kręgu Germanów, został zidentyfikowane jako główne źródło identyfikacji Słowian / Wendów z Wandalami. Ślady tego zidentyfikowania mogą występować samodzielnie w źródłach dotyczących omawianej identyfikacji, zwłaszcza w Vedastinum Chronicon i 13 wiecznej kroniki polskiej Mierzwy.Pierwszym celem tej identyfikacji była integracja Słowian, tych "nowo przybyli i nomadów" (Curta) z wczesnośredniowiecznej Europy, w zachodnią i frankońską koncepcję pojmowania dziejów.
Gdańsk, Lubeka, Wismar, Rostock, Stralsund, Królewiec, Ryga i inne miasta Hanzy były nazywane "miastami Wenedów"- "wendische Städte / vandalicae Urbes" od XIV wieku. Szwedzcy królowie używali tytułów Suecorum  Gothorum Vandalorumque rex od XVI wieku. Terminy te są pozostałościami dawnych średniowiecznych identyfikacji Wenedów = Wandalów. Tak więc możliwe jest, aby wyjaśnić szwedzki tytuł. Kilkoro uczonych humanistów próbowało uzasadnić to przyrównanie specyficznymi wypaczeniami historii z wykorzystaniem tzw. Pseudo-Berossosa i Tacyta. XVI-wieczne teksty autorów: Krantz, Cromer, Dubravius​​, Schurtzfleisch, Marschalk, Latomus, Simonius, Chytraeus i Leuthinger są analizowane i wyjaśnione w tym kontekście historycznym. Rozprawa zawiera także omówienie głównie niemieckich badań z XVIII wieku dotyczących tej identyfikacji. Zniknięcie tej identyfikacji może być pokazywane jako wynik klasyfikacji tego pojęcia z XVIII wieku- jako błędu średniowiecznych autorów.

wg Dissertation: Studien zur Vandalischen Geschichte, http://homepage.uibk.ac.at/~c61705/DISSERTATION.html

Z książki T. Nugenta: Saksończyk i Wend


 
Przekazy

O Wenedach wspominają źródła rzymskie z I i II wieku, między innymi Pliniusz Starszy, Tacyt, Ptolemeusz Klaudiusz. Określają oni "Górami Wenedzkimi" morenowe pagóry Pojezierza Mazurskiego (próbowano z nimi identyfikować także Góry Świętokrzyskie lub Karpaty), a "Morzem Wenedzkim" (Morze Bałtyckie). Jordanes (w VI wieku) terminem Wenedowie określa Słowian (Antów i Sklawenów)[3].
Pliniusz Starszy (Naturalis Historia, IV-97):

"Niektórzy twierdzą, że ziemie te aż do rzeki Vistla zamieszkane są przez Sarmatów, Wenedów, Scirów, Hirrów." (wiadomość z ok. 5 r. n.e. ?);


Klaudiusz Ptolemeusz (Geografia, III-5.1):

"Sarmacja europejska ograniczona jest od północy Oceanem Sarmackim wzdłuż zatoki Wenedyjskiej (Sinus Venedicus)"; (ibidem, III-5.5):"Góry Wenedyjskie (Οὐενεδικὰ ὄρη[4]/Venedici Montes)"; (ibid., III-5.7-10): "zamieszkują Sarmację ogromne ludy: Wenedowie wzdłuż Zatoki Wenetyjskiej (Οὐενεδικὸν κόλπον) (...) Z mniejszych zaś ludów siedzą w Sarmacji Gytonowie koło rzeki Wistula, poniżej Wenedów (...) Bardziej ku wschodowi od wymienionych siedzą poniżej Wenedów: Galindowie, Sudinowie i Stawanowie aż do Alanów."


Tacyt (Germania, 46):

"Wenetowie przejęli wiele z obyczajów Sarmatów. Przebiegają bowiem w celach łupieskich wszystkie lasy i góry znajdujące się między Peucynami a Fennami. Jednak powinni być raczej zaliczani do Germanów, ponieważ budują domy, noszą tarcze i lubią szybkie, piesze marsze. Odróżnia ich to od Sarmatów żyjących na wozie i na koniu".


Jordanes (Getica, 119):

"Po rzezi Herulów, Ermanaricus skierował oręż przeciw Wenetom, którzy chociaż pośledni żołnierze, lecz mnogością silni, zrazu próbowali stawiać opór. Cóż jednak wskóra rzesza nieotrzaskanych z rzemiosłem wojennym, kiedy i Bóg dopuszcza, i rzesza nadejdzie. Wenetowie zaś, (...) pochodząc z jednego pnia, występują dzisiaj pod trzema nazwami: Wenetów, Antów i Sklawenów. I chociaż dzisiaj, w wyniku naszych grzechów wszędzie się srożą, wtedy wszyscy spełniali pokornie rozkazy Ermanaryka."; (ibid., 246-247):

"Wiadomo, że po śmierci króla Ermanaryka, rozdzieliwszy się z Wizygotami, którzy odeszli (na zachód), Ostrogoci pozostali w tej samej ojczyźnie uznając zwierzchnictwo Hunów, jakkolwiek Vinithar, przedstawiciel Amalów, zachował oznaki swego przywództwa (...) Powoli wydobywał się spod ich jarzma. Usiłując zarazem dać dowód swego męstwa, ruszył z wojskiem na ziemie Antów. Wszcząwszy działania wojenne, w pierwszym spotkaniu poniósł klęskę. Następnie (...) króla ich, imieniem Boz, wraz z synami i siedemdziesięcioma naczelnikami dla postrachu ukrzyżował, aby trupy wiszących w dwójnasób trwożyły pokonanych"- tu Antowie jako część Wenetów, vide Vinithar < *Vinitha-harjis "Wenetobójca"; (ibid., 34-35):

"Ujęta w sieć tych rzek (Tisa, Danubius i Aluta) leży Dacja, którą osłaniają na kształt wieńca strome Alpy (tu: Karpaty). Wzdłuż ich lewego skłonu, który zwraca się w kierunku północnym, od źródeł rzeki Vistuli na niezmierzonych przestrzeniach usadowiło się ludne plemię Wenetów, którzy chociaż teraz przybierają różne miana od rodów i miejsc, w zasadzie są nazywani Sklawenami i Antami. Sklawenowie siedzą na obszarze od grodu Noviodunum i jeziora określanego jako Mursjańskie, po rzekę Danaster, a na północy po Visclę, mając błota i lasy zamiast grodów. Ziemie Antów zaś, którzy są najdzielniejszymi przedstawicielami plemienia, ciągną się nad zakrętem morza Pontyjskiego od Danastru po Danaper, rzek oddalonych jedna od drugiej na wiele staj"; (ibid, 36):

"Przy samym Oceanie, gdzie trzema gardzielami morze spija wody Vistuli, usadowili się Vidivariowie, zlepek różnorodnych szczepów. Za nimi, też na wybrzeżu Oceanu, pędzą żywot Estowie, lud ze wszech miar usposobiony pokojowo"

– Z Vidivariami prawdopodobnie należy łączyć nazwę Witland, krainę, w czasie, z którego pochodzi o niej przekaz, już estyjską (stanowiącą granicę między terenami Bałtów a krajem słowiańskich Wenetów). Jeśli nazwa Vidi-varii (na gruncie germańskim etnonim tłumaczy się zwykle jako "leśni ludzie") byłaby zniekształconą formą *Vindi-varii (germ. "mężowie [z plemienia] Vindów/Wenedów"), byłaby to ostatnia (odnosząca się do VI w.) wzmianka o nadbałtyckich, niesłowiańskich Wenedach.

Interpretacja etniczna

W średniowieczu region ten był zamieszkany przez ludzi mówiących staropruskim, teraz już wymarłym językiem bałtyckim. Argumentowano, że Wenedzi byli środkowo-indoeuropejskimi ludami, zamiast bałtycko-języcznymi. Zbigniew Gołąb uważa, że hydronimy Wisły i dorzecza Odry mają północno-zachodni indo-europejski charakter z bliskimi powinowactwem do  gałęzi italo-celtyckiejale różni się od germańskiej gałęzi i pokazuje podobieństwa do tych, potwierdzonych na obszarze adriatyckich Wenedów (w północno-wschodniej części Włoch), a także te, potwierdzone w regionie Bałkanów Zachodnich, które są przypisywane do Ilirów, co sugeruje punkty do ewentualnego połączenia tych starożytnych ludów indoeuropejskich. [9] Jednak według Steinachera, Adriatyccy Wenedzi, Wenedzi z Galii i obszaru północno bałkańskiego / Paphlagonian Enetoi wymienione przez Herodota i Appiana nie były podobne do siebie, ani do Wenedów / Venedi wymienionych przez Tacyta, Pliniusza i Ptolemeusza. [10]

Lud ten identyfikuje się z italo-celtycką bądź (północno-)iliryjską grupą językową lub proto-Słowianami. Swoje imię pozostawili w spadku Słowianom (lub szerzej – Bałto-Słowianom, por. Wendowie). By ograniczyć do minimum pole hipotez, należy wyjść od dostępnych nam danych o realnie istniejącym ludzie Wenetów:

  • dialekty wenetyjskie zalicza się zasadniczo do grupy italoceltyckiej z wyraźnymi cechami italskimi (efekt tworzenia się tzw. językowej "ligi italskiej" ?), ale i nawiązaniami germańskimi (wspólne innowacje). Są to wskazówki mówiące, że dialekty te musiały być używane pierwotnie na pograniczu italo-celtyckim i germańskim (górne dorzecze Renu i Dunaju ?; zob. Ł).
  • dialekty iliryjskie natomiast są odrębne od grupy tak italskiej, jak i trackiej, zbliżały się do grupy dako-myzyjskiej, wykazują też związki z germańskimi.

Analiza toponimów na terenie Polski wykazała istnienie szeregu nazw, które mogą być łączone z pierwszą lub drugą grupą dialektów. Przewagą zdają się mieć jednak nazwy pochodzenia prawdopodobnie wenetyjskiego, skupiające się w Polsce północnej – Wielkopolska i pas od środkowej Wisły po Sambię. W mniejszej liczbie zaobserwować można nazwy pochodzenia iliryjskiego (na przedgórzu sudeckim) i dako-myzyjskiego (na Podkarpaciu). Znaczące jest, iż krańce ich występowania (południowe dialektów wenetyjskich i północne – dla nazw iliryjskich i dako-myzyjskich) z grubsza pokrywają się z granicami osadnictwa wczesnoprzeworskiego, wbijającego się klinem między te dwa obszary dialektalne.

Najpóźniejsze osadnictwo weneckie (wg R. Wołągiewicza) skupia się na obszarze kultury wielbarskiej, w dolnym biegu Wisły (szczególnie u jej prawego brzegu) (patrz: Pliniusz Starszy – "do Wisły " Wenedowie, Scirowie i Hirrowie; Ptolemeusz – Wenedowie nad Bałtykiem, na wschód od Wisły). Na tym obszarze (prawobrzeże dolnej Wisły) jednak sytuuje się także jądro osadnictwa gockiego (K. Godłowski).

Etymologia

wg T. Milewskiego:

PIE *wen "kochać", celt. veni- "ród", gal. Veni-carus, sirl. fin "rodzina", fine (< *venia) "pokrewieństwo, ród, rodzina", bret. gwenn "rasa"; forma Veneti to mianownik liczby mnogiej od italoceltyckiego tematu *ven-e-to-, analogicznie do -cing-e-to w Ver-cingeto-rix "nad-król wojowników" (por.: sirl. cing "wojownik" = gal. cingeto, z cingim "kroczę, ciągnę (na wojnę)" – tak samo jak w germ. gang "zespół współchodzących – współdziałających ludzi" – goc. gangan "iść, chodzić").

wg Niederlego:
(...) nazwa Vend nie ma początku słowiańskiego, lecz najprędzej jest nazwą daną tym ludom przez sąsiadów, a jej pochodzenie nie zostało dotychczas wyjaśnione. Przypuszczam, że wyszło ono od Gallów, w których nomenklaturze najczęściej powtarza się ten element słowotwórczy: vind-, vend- (w znaczeniu biały, jasny). Ci, co wywodzą nazwę tę z języka słowiańskiego, zestawiają Vend, ze stsł. vętъ = magnus i stopniem wyższym vęštii = więtszy, większy[5].

Użycie w nauce
na określenie Słowian połabskich np. Christopher Henning w Vocabularium Venedicum z 1705

Opr. Adam Fularz na podst. Wikipedii

Przypisy

  1. Jan Otrębski, Słowianie. Rozwiązanie odwiecznej zagadki ich nazw, Poznań 1947, s.19
  2. Jakub Morawiec, Wolin w średniowiecznej tradycji skandynawskiej, Kraków 2010, ISBN 978-83-60448-04-5
  3. Jordanes "De Getarum sive Gothorum origine et rebus gestis (Historia Gotów)
  4. Geografia Ptolemeusza w oryginale: Γεωγραφική υφήγησις Γ έργο του.. Πτολεμαίου με θέμα.. Γεωγραφικό, (gr.)
  5. Lubor Niederle, Najdawniejsze siedziby Słowian [w:] Początki kultury słowiańskiej, Encyklopedya polska, tom IV, część 2. - dział V, Kraków 1912, s.14
  • Jordanes "De Getarum sive Gothorum origine et rebus gestis (Historia Gotów)"
  • Jordanes - O pochodzeniu i czynach Gotów [w:] Edward Zwolski - Kasjodor i Jordanes. Historia gocka czyli Scytyjska Europa., Lublin 1984
  • "Wenedowie na wschodnich wybrzeżach Bałtyku", Gdańsk 1948, Instytut Bałtycki.
  • Jerzy Strzelczyk, "Od Prasłowian do Polaków", (seria: Dzieje narodu i państwa polskiego) Kraków 1987, ISBN 83-03-02015-3
  • Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, "Wielka Historia Polski - tom I. Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.)", Kraków 1998, ISBN 83-85719-34-2